o dystopiach

NKB. Februarius

2012-02-29T17:41:00.005+01:00

Nie wiem kiedy, ale miesiąc zleciał, a ja mimo szczerych chęci nie dokleiłam sprostowania do notki z karnawałem blogowym ze stycznia. Parę słów zatem teraz. Po opublikowaniu ianuariusowego zestawienia dostałam e-mail od Czytelnika (pozdrawiam i dziękuję raz jeszcze!) z informacją na temat tego, czym faktycznie jest karnawał blogowy. A zatem: zwało się to początkowo Carnival Blog RPG Festival, bo to produkt zachodni, i polegało na tym, że raz w miesiącu blogerki i blogerzy mieli pisać tekst na ten sam temat. Ktoś wymyślał temat, zadeklarowani o tym klikali, a miesiąc później temat wymyślał kto inny (więcej: tutaj). Te polecajkowe karnawały, na które trafiałam, miałyby przyominać raczej Friday five, czyli realizację prostej zasady: co piątek pięć rekomendacji (więcej: tu).

Zabawne, ale najwyraźniej te dwie inicjatywy zmiksowały się ze sobą, dając w efekcie jakieś zmutowane, choć całkiem sympatyczne, stworzonko.

Skoro już zaczęłam tak, a nie inaczej, to pozostanę jednak przy Niedystopijnym Karnawale Blogowym (w skrócie NKB) i łacińskiej nazwie kolejnego miesiąca. Wszystkim chcącym się w piątkowo-karnawałowanie pobawić, sugeruję jednak, by – dla porządku – wściubić nos do źródeł. Lepiej wszak wiedzieć, niż nie wiedzieć, a dopiero potem zadecydować, co z tym fantem zrobić, prawda?

Galeria Jezuicka 13 – Hippies w Polsce łatwo nie mieli

Jezuicka 13 to blog prowadzony przez pracowników Archiwum Państwowego w Lublinie, którzy wrzucają do sieci co ciekawsze kąski. Jednym z owych kąsków jest niewątpliwie Okólnik Komendanta Głównego Milicji Obywatelskiej w sprawie zasad postępowania MO przed i w czasie zgromadzeń organizowanych przez hippies. Tak, tak, w 1973 r. hipisi i hipiski w Polsce łatwo nie mieli.

Ulica wie swoje – zŁÓDZenia

Jedna z blogowych perełek ostatnich dni. Blog, na którym dokumentowane są ulotne mądrości ulicy. Niestety, chyba zamyka właśnie swe podwoje i przenosi się na FB. Eh, nie można ograniczać się tylko do fejsbuka, Ulico! ;)

III

Biały Jogger – Mogę płacić. Nie w tym rzecz

Wczorajszy komentarz do tekstu Piotra Czerskiego My, dzieci sieci. Oceaniczną metaforę należy promować. Bo ładna i niegłupia. Nawet jeśli się ktoś nie zgadza, to lepiej o metaforze ładnej podyskutować niż… albo nie, nie będę linków do bełkotu szukać, bo po co.

Notes dyletantki – Smutek apartamentowców, czyli sarmata w wersji glamour

Jakiś czas temu zarzuciłam całkowicie tematykę stylowo-dizajnerską, której kiedyś nieco się przyglądałam – z bezpiecznej odległości wprawdzie, a i w oparciu o mocne przekonanie o własnej ignorancji, ale jednak! Miło zatem trafić na notkę, w której temat potraktowany został solidnie i z pasją.

A „Niechęć do luksusu. Etyka czy estetyka?” to naprawdę dobrze postawione pytanie.

Ahistoria – Ziemia pod ziemią

A na koniec – pewnie dobrze wszystkim znana – Ahistoria. Bardzo lubię wszelkie retrowycieczki poza to, co na powierzchni Ziemi, a zatem polecam tekst sprzed kilku dni o paranaukowych teoriach o podziemnych krainach. Bardzo ciekawa rzecz.

Tym razem wyszło nieksiążkowo zupełnie. Trudno. Nie samymi książkami człowiek przecież żyje.

J’accuse…! Kościół rzymski, pani Stanisława i demoralizacja

PRL w odcinkach

2012-02-26T13:23:00.002+01:00

o Kultowych serialach Piotra K. Piotrowskiego

Polskie seriale czasów PRL-u to wdzięczny temat. Wszystkie już dawno wyszły z ram małego ekranu i żyją drugim życiem: w anegdotkach czy wręcz legendach opowiadanych przez twórczynie i twórców (lub o twórczyniach i twórcach), we wspomnieniach z dzieciństwa czy młodości znacznej części dorosłych Polek i Polaków, a przede wszystkim – jako kopalnia frazeologizmów zakorzenionych już na dobre w naszym języku i funkcjonujących w, nierzadko całkowitym, oderwaniu od serialowego – macierzystego – kontekstu. Piotr K. Piotrowski napisał książkę, która w założeniu miała stanowić przewodnik po świecie polskich seriali – nie jest to praca naukowa, ale w pewnym sensie gawęda: osobista, łatwa i przyjemna. Momentami zbyt osobista i zbyt łatwa niestety. Ale przyznać trzeba – stale przyjemna.

Piotrowski omówił dwadzieścia jeden tytułów poświęconych bardzo różnym tematom. Autor przyjrzał się zarówno serialom dla młodzieży (m.in. Do przerwy 0:1, Stawiam na Tolka Banana, Wakacje z duchami), jak i historycznym (np. Czarne chmury, Janosik), obyczajowym (Dom, Daleko od szosy itp.), tym, których akcja toczy się podczas wojny (Czterej pancerni i pies, Stawka większa niż życie) czy komediowym (Czterdziestolatek, Alternatywy 4, Wojna domowa). Nie zabrakło też omówienia W labiryncie, czyli serialu stanowiącego klasykę gatunku robiącego furorę we współczesnej polskiej serialografii – opery mydlanej. Autor żongluje anegdotkami, przedstawia kulisy powstawania określonych produkcji, cytuje wspomnienia aktorek i aktorów, wreszcie – porównuje świat prezentowany w serialach z rzeczywistością pozaserialową, tj. z czasami Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej.

Piotrowski podkreśla społeczno-polityczne, mniej lub bardziej wyraziste, aluzje obecne w serialach. „Adam Bahdaj (…) w genialny sposób ukazuje siłę manipulacji i umiejętność przystosowania się społeczeństwa do orwellowskiego świata” – zaznacza, analizując Do przerwy 0:1. Zwraca uwagę na metody działania młodych bohaterów, którzy z peerelowską władzą porozumiewają się poprzez pochlebstwa („Obywatel sierżant zna się na piłce”) lub dzięki dopasowaniu języka do wymogów obowiązującej linii ideologicznej („To znaczy, że władzy ludowej nie zależy na rozwoju sportu?”). Piotrowski podkreśla – wspominając Podróż za jeden uśmiech i granego przez Henryka Gołębiewskiego Poldka – iż „cenzorzy nie zauważali, że wymienione sceny ukazują życie w paranoicznym państwie, natomiast bohatera, który radzi sobie w tych warunkach uważali za cwaniaka”. Szkolna Komisja Zmywakowa i Komisja Papierosowa, która ma rozwiązywać uczniowsko-nauczycielskie problemy w Wojnie domowej, budzi uśmiech, ale biorąc pod uwagę dzisiejsze zamiłowanie wszelkich instytucji do papierków i długich nazw, bynajmniej nie wydaje się tak absurdalna, jak chyba powinna.

Niestety, podczas lektury dał mi się we znaki protekcjonalny ton autora. Zakładam, że jeśli ktoś sięga po książkę traktującą o polskich kultowych serialach, to raczej nie spodziewa się tam Klanu i M jak miłość, tylko czasów PRL-u. I istnieje duża doza prawdopodobieństwa, że nawet jeśli liczy sobie naście lat, to zwykle ma świadomość, że za komuny rytuał zakupowy wyglądał nieco inaczej niż dziś, a uprzywilejowanym klientom towar sprzedawano spod lady. Nie jestem też pewna, do jakiego grona czytelników i czytelniczek skierowana jest ta książka – przecież ktoś nawet średnio zainteresowany kulturą, w tym filmem, raczej zdaje sobie sprawę z istnienia Filipa Łobodzińskiego i nie ma potrzeby poświęcać specjalnej uwagi jego aktualnej profesji.

Rozumiem, że luźny przewodnik po serialach to nie praca naukowa, ale to także nie powieść autobiograficzna – raczej nie przeżyć autora się w tego typu publikacji szuka. Może on nie lubić swoich czasów szkolnych („Okres chodzenia do szkoły kojarzy mi się nie tylko z przykrymi obowiązkami, sadyzmem nauczycieli i przemocą…”) i można nawet solidaryzować się z nim w tym nielubieniu, lecz co niby wnosi to do książki? A już – całkowicie poważne! – rozważania na temat specyfiki pisania przewodnika po serialach zamieszczone mniej więcej w połowie rzeczonego przewodnika są co najmniej kuriozalne. Poza tym, pomimo całej mojej sympatii do stacji telewizyjnej Kino Polska, gdy tylko jej nazwa pojawiała się w publikacji, nie byłam wstanie traktować jej inaczej niż jako product placement (nota bene: stacja to patron medialny książki).

Oddając autorowi sprawiedliwość, wypada na koniec przyznać, że – mimo wszelkich zastrzeżeń – Kultowe seriale to całkiem niezła książka. Można mieć wprawdzie kilka „ale” odnośnie doboru cytatów (jestem przekonana, że np. w Alternatywach 4 znajdą się zabawniejsze teksty niż: „U nas w powielarni taki pracował. Pierwszy przychodził, ostatni wychodził. I co? Zrobił gońcównie dziecko”), możliwe jednak, że – nawiązując do znanej maksymy – nie to śmieszne, co śmieszne, ale co kogo bawi. Kultowe seriale zawierają sporo umiejętnie zestawionych ciekawostek na temat fabuły i kulis powstawania określonych serialowych tytułów. Stanowią też swoiste kompendium – w końcu w jednym miejscu udostępniono istotne dla określonej produkcji daty, szczegółowe dane na temat odcinków, zarys fabuły, co ciekawsze epizody. I jak wspominałam, to całkiem przyjemna lektura, a po przeczytaniu książki pozostaje ochota na drążenie poruszanych tam tematów. Jeśli o mnie chodzi – to niebagatelna zaleta.

Tekst publikowany w serwisie Literatki.

Tytuł: Kultowe seriale

Autor: Piotr K. Piotrowski

Wydawnictwo: Prószyński i S-ka

ISBN: 978-83-9298-48-1-8

Rok wydania: 2011

Liczba stron: 304

J’accuse…! Kościół rzymski, pani Stanisława i demoralizacja

Będą spadać meteory, czyli świat post-ACTA

J’accuse…! Kościół rzymski, pani Stanisława i demoralizacja

2012-02-23T21:00:00.019+01:00

Pewnego razu, a działo się to w roku 1959, pani Stanisława, robotnica Kudowskich Zakładów Bawełnianych Koron, zdecydowała się oskarżyć. I to nie byle kogo oskarżyć. I nie byle o co. Jak pomyślała, tak zrobiła. Napisała zatem długi list i wysłała go do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie.

Oskarżam Kościół Rzymski o demoralizację swoją nauką naszego
Narodu

a oto krótki przykład tego jaki ich nauka wydaje owoc:

A poszło o język. W polszczyźnie (bo polszczyzną się tu zajmujemy) jest sporo brzydkich wyrazów, a i kawałów nieprzyzwoitych cała masa, wiadomo. Pani Stanisława nie poprzestała jednak na stwierdzeniu tego faktu, a postanowiła poszukać przyczyn.

Dlaczego mamy tak zaśmiecony nasz język Polski tyloma brzydkimi

wyrazami? a także tyle nieprzyzwoitych kawałów? tak że gdzieby nie

iść od inteligencji do prostaków i ciemnoty wszędzie się słyszy

co słowo "K...", "pier...e" i inne wyrazy jak nap. cipka, h.j

i t.p. to wśród prostactwa, a wśród inteligencji przeważnie kawały

nieprzyzwoite na temat miłości cielesnej i ludzkich narządów

płciowych kpin z tego czy też szyderstwa. Przeważnie żadne towarzy-

stwo nie umie inaczej rozmawiać jak o tym i to w kpiącej i

nieprzyzwoitej formie a dlaczego? a spytajcie psychologów i ja

chociaż nie psycholog postaram się Wam wyjaśnić to zjawisko

co krok spotykane.

I znalazła. Za winnych uznała Kościół i chrześcijaństwo.

Otóż w/g mnie jest wina znowu Kościoła i Chrześcijaństwa

Powiecie, że ja przesadzam, że to za wiele, że w jaki sposób Kościół

uczy i jego nauka takich nieprzyzwoitych kawałów, kiedy żaden

Ksiądz na ambonie brzydko nie mówi i nie każe mówić ani żadnych kawałów

na ambonie nie opowiada? Ale tak jest naprawdę - zaraz naukowo

i psychologicznie udowodnię, że to właśnie taka nauka przesadnej

a także robienie grzechu i rzeczy zakazanej i grzesznej

z rzeczy codziennego użycia z rzeczy najbardziej ludzkiej, najbardziej

rozpowszechnionej, bez której życie ludzkie nie miałoby uroku, celu,

a i radości, jaką jest miłość i rozkosz cielesna odczuwana tymi

częściami ciała, które takie nazwy mają, oraz uczenie wsty-

du fałszywego nawet do tych części ciała ludzkiego, którymi

się człowiek posługuje, aby tę radość i rozkosz zmysłów odczuwać

to czego właśnie uczy Kościół w swym uwielbieniu nap. u

Chrystusa rąk, nóg, głowy, serca, a tylko milczeniem pokrywa jego

część rozrodczą, którą przecież miał, a którą ci zboczeńcy najwięcej krzyżowali,

choćby dlatego, że to jest najbardziej czuła i wrażliwa

część ciała ludzkiego tak w kobiecie jak i mężczyźnie.

Swoją drogą, argumentacja pani Stanisławy wcale nie taka całkiem od czapy, gdy się w nią wczytać wnikliwie, choć bez mózgopląsu się nie obejdzie.

Czemu więc milczeniem a nie uwielbieniem i czcią otaczali ją

a także modlitw nie uczyli do tej części ciała? Chrystusa i Matki

Jego? przecież to były wg ich nauki najświętsze i najczystsze ciała.

A gdyby to kościół robił nikt z ludzi żyjących i wierzących

chrześcijan nie odważyłby się w pogardliwej formie czy w formie

przezwiska nazw tych części ciała używać ani też w formie nieprzy-

zwoitej kawałów mówić tak czy nie?

A pomysł modlitw do intymnych części ciała Chrystusa i Maryi (które miałyby stanowić remedium na określone wulgaryzmy i świńskie dowcipy)? Niby facepalm, ale jednak, jednak… zastanawia.

No widzicie jak was krótko przekonałam, że nauka która nie

uczy tego co należy jest sama przez się zła i wydaje złe owoce

chociaż na ambonie nie każe tego zła czynić, wystarczy, że przemilcza

tę sprawę, że nie uczy, aby to szanować, to już wystarczy aby ludzie rozu-

mieli, że należy z niej szydzić, tym bardziej, że oni nawet uczą, że

miłość cielesna jest grzechem, że to godne zwierzęcia, a nie ludzi

i różnie obniżają w oczach społeczeństwa życie normalne bez których

by świat nie istniał, bo by ludzie nie było, że gdyby nie ta sprośna

chuć nie byłoby najpiękniejszego życia rodzinnego, nie byłoby

najpiękniejszych ofiat w małżeństwie w macierzyństwie i ojcostwie.

Ale oni wolą popierać zboczenia w życiu samotnym w celibacie, klasz-

torze czy staropanieństwie niżeli uczyć szacunku do życia i miłości

naturalnej. I na tym polega ich niemoralność i taka nauka musi

wydawać owoce złe.

źródło dokumentu: Galeria Jezuicka 13

(pisownia zbliżona do oryginału)

Herland cz. 2

Będą spadać meteory, czyli świat post-ACTA

2012-02-21T17:41:00.008+01:00

ACTAńska hucpa — pisząc „hucpa”, mam na myśli działania polityków i polityczek, a także mainstreamowych mediów, które były łaskawe zainteresować się tą kwestią dopiero, gdy gwarantowało to zwiększoną klikalność / oglądalność / słuchalność — nie tylko wywołała dyskusję (choć poziom jej rozmaity) nad kształtem praw autorskich, ale też stanowiła asumpt do zgoła innej ekspresji. I tak — między innymi — Patyczak śpiewa o paleniu traktatu i gra na gitarze z napaćkanym na niej radośnie znaczkiem CC BY SA, a autor KlejNutów (CeZik zapewne, choć na razie nieujawniony) po usunięciu na YT bez uzasadnienia jednego ze swoich klipów (remiks odcinka TVN-owskich Rozmów w toku Ewy Drzyzgi) krzyczy Precz z cenzurą!. Moim faworytem jest jednak — o losu ironio — Martin Lechowicz i jego przewrotna wizja końca świata anno Domini 2012 zaprezentowana w ACTA — protestsong.

Martin Lechowicz kpi na potęgę z protestów antyACTAńskich, a jest to tym bardziej interesujące, że jego słuchacze — a przynajmniej komentatorki i komentatorzy, tak na YT, jak i na stronie autora — zdają się tego w ogóle nie dostrzegać.

W jego piosence domniemane obawy przeciwników ACTA zostały przedstawione w karykaturalny sposób, a przy okazji nieźle je przemieszano — obok czytania prywatnych maili, „wyłączania” kont na YouTube, Facebooku, zabierania blogów, kasowania wpisów na forum, zakazywania grania, śpiewania i odmowy „prawa ściągania za darmo wszystkiego, co chcesz” pojawiają się przecież też „kamery w każdym domu”, poprzez które ONI po kryjomu zmieniają sieć w wielką ciszę. Nie od rzeczy jest wspomnieć, że winą za ten stan obarczeni zostają masoni i korporacje. O cyklistach niestety nic nie ma. A szkoda, może dałoby to niektórym do myślenia.

Ciekawa jest też konwencja — jak protestsong (o to, czy faktycznie protest, a jeśli tak, to przeciw czemu, mniejsza), to dobrze zadbać o trochę patosu, zatem mamy — mury (sic!) infiltracji i cenzury, subtelne nawiązanie (świadome? niekoniecznie, przychodzący źli ONI to już przecież topos prawie) do patriotycznej klasyki, tj. Bagnetu na broń (co ciekawe, ONI w nieco bardziej zaawansowanym stadium, bo już łomocący w drzwi, pojawiają się we wspomnianej piosence Brudnych Dzieci Sida — oj, nieźle nam tego Broniewskiego w szkole w podświadomość wpakowano), a także [więzienne] sny o utopii.

Lepiej chyba przy westchnieniu pozostać tutaj, niż na siłę jakieś I have a dream… czy Imagine all the people… doklejać. A że w tym wypadku utopią jest rzeczywistość, „gdzie były torenty i świat był tak piękny / bo mogłeś nie płacić, a mieć”? Cóż, jakie społeczne zapotrzebowanie, taka utopia.

Najbardziej podoba mi się jednak to, jak Martin Lechowicz kontrastuje rzeczywistość przedstawionego internetowego hulaj-dusza-piekła-nie-ma z wyobrażonym światem post-ACTA, w którym: „Plus z minusem się zamieni, / będą też trzęsienia ziemi (…). / Zafałszują nam wybory, / będą spadać meteory”. Autor całkiem zgrabnie żongluje też nawiązaniami do rozmaitych teorii spiskowych. Nadają one utworowi niezłych smaczków. W piosence możemy usłyszeć „Wolność naszą dzierżą w dłoni korporacje i masoni”, a w tle postać bazgrająca po dokumencie z tekstem umowy snuje plany konsultowania podpunktów z „lożą w Brukseli” albo zamieszcza dyskretnie na marginesie „NWO” (New World Order).

Przyznam, że ta dystopijna (kamerki, infiltracja, cenzura, fałszowane wybory) apokaliptyczna (trzęsienia ziemi i meteory!) postACTAńska rzeczywistość mnie urzekła. Kpina, nie kpina — gratuluję autorowi wyobraźni: o tego typu destrukcyjnej roli ACTA bez pomocy kogoś z zewnątrz na pewno bym nie pomyślała. A wtedy moje postrzeganie tej umowy i jej podobnych jako samego zła byłoby — tak, teraz to widzę! — niepełne.

Herland cz. 2

Richard Stallman: Czarnobiał

Herland. Rozdział 2

2012-02-15T23:01:00.007+01:00

fot. Richard Chambers (CC BY SA)

Herland to utopia feministyczna z 1915 r. Jej autorka, działająca na przełomie XIX/XX w. Charlotte Perkins Gilman, była amerykańską socjolożką, poetką i pisarką. Jej dzieła miały znaczny wpływ na kształtowanie się ówczesnej myśli feministycznej. Herland to powieść o społeczeństwie składającym się wyłącznie z kobiet. W przedstawionym idealnym świecie nie ma wojen i dominacji. Kobiety rozmnażają się dzięki partenogenezie. Narratorem Herland jest młody student socjologii, który z dwoma przyjaciółmi wyrusza na wyprawę, której efektem będzie poznanie utopijnej kobiecej krainy.

Rozdział 1. Niezwykłe przedsięwzięcie

Rozdział 2

Nie więcej niż 10–15 mil dzieliło nasze skaliste lądowisko od miejscowości, którą widzieliśmy z góry. Mimo naszego entuzjazmu uznaliśmy, że najrozsądniej będzie trzymać się skraju lasu i przemieszczać się bardzo ostrożnie. Nawet Terry próbował zachowywać się spokojnie. Był święcie przekonany, że na miejscu spotkamy mężczyzn — a w związku z tym każdy z nas miał ze sobą spory zapas nabojów.

— Może ich być niewielu i mogą być ukryci. Przypuszczalnie to rzeczywiście jakiś rodzaj matriarchatu, jak wspominał Van. Być może mężczyźni żyją wysoko w górach i trzymają kobiety w tej części kraju niczym w państwowym haremie! W każdym razie gdzieś są na pewno. Sami wiedzieliście dzieci.

To prawda. Wszędzie tam, gdzie lecieliśmy wystarczająco nisko, by móc odróżnić poszczególnych ludzi, dostrzegliśmy tak niemowlęta, jak i starsze dzieci. Z powodu sukien nie mogliśmy przyjrzeć się dobrze sylwetkom dorosłych osób, a zatem nadal nie mieliśmy pewności, że pośród tłumu, który widzieliśmy, nie było żadnego mężczyzny.

— Zawsze podobało mi się arabskie powiedzenie: „Najpierw przywiąż wielbłąda, a dopiero potem ufaj Panu” — szepnął Jeff. Z bronią w rękach skradaliśmy się ostrożnie przez las. Terry uważnie badał otoczenie.

— Tu wszędzie są ślady cywilizacji — powiedział, starając się powściągnąć entuzjazm. — Nigdy nie widziałem tak zadbanego lasu, nawet w Niemczech. To wcale nie jest martwa gałąź, o te winogrona ktoś tutaj cały czas dba. Spójrzcie! — zatrzymał się, rozejrzał i wskazał Jeffowi kilka gatunków drzew. Zostawili mnie, abym pełnił funkcję punktu orientacyjnego, i wyruszyli na krótką wycieczkę po okolicy.

— To drzewka owocowe! Prawie wszystkie! — poinformowali mnie po powrocie — A reszta to wspaniałe gatunki drzew liściastych. Nie powinniśmy nazywać tego miejsca lasem. To raczej wielki sad!

— Dobrze mieć pod ręką botanika — przyznałem. — A czy są tu jakieś rośliny lecznicze? Albo zdobnicze?

Okazało się, że chłopcy mieli całkowitą rację. Te wspaniałe drzewa znajdowały pod troskliwą ludzką opieką — niczym warzywa uprawne. Kiedy indziej pewnie natknęlibyśmy się na wiele leśniczek lub zbieraczek owoców, ale nasz sterowiec stanowił widoczny i głośny obiekt. Kobiety były ostrożne.

Mieliśmy wrażenie, że w tym lesie wszystko się poruszało. Śpiewały tam niezwykle piękne ptaki, wszystkie tak łagodne, że wydawały się przeczyć naszej teorii o uprawie — a przynajmniej do czasu, gdy trafiliśmy na małą polanę, gdzie w cieniu jasnego źródła znajdowały się rzeźbione kamienie i stoły, a obok nich, jak zawsze w tego typu ogrodach, umieszczone były płytkie misy do ptasich kąpieli.

— One na pewno nie zabijają ptaków. Już raczej koty — oświadczył Terry. — Tu na pewno są jacyś mężczyźni!

Nagle coś usłyszeliśmy: nie brzmiało to jak śpiew ptaków, przypominało raczej stłumiony cichy śmiech — krótki radosny dźwięk, natychmiast zduszony. Staliśmy przez chwilę zdezorientowani, a następnie skorzystaliśmy z naszych lornetek.

— To nie mogło być daleko — ekscytował się Terry — Może to z tego wielkiego drzewa?

To było bardzo duże i piękne drzewo. Miało grube, rozłożyste gałęzie, które przypominały buk czy sosnę. Było przycięte na wysokości jakichś dwudziestu stóp. Wyglądało jak ogromny parasol.

— Spójrzcie — powiedział Terry. — Te kikuty po gałęziach po lewej stronie idealnie się nadają do tego, by się po nich wspinać. Ktoś wszedł na to drzewo, jestem przekonany.

Ostrożnie podeszliśmy bliżej.

— Uważaj tylko, żebyś nie dostał zatrutą strzałą w oko — rzuciłem żartobliwie w kierunku przyjaciela, a Terry nagłym, teatralnym gestem przyłożył dłonie do piersi.

— Raczej w serce, to bardziej prawdopodobne — odparł. — No to do dzieła! Sprawdzamy, chłopcy!

Podeszliśmy blisko i spojrzeliśmy wzwyż. Pomiędzy konarami nad naszymi głowami coś było — a właściwie więcej niż jedno „coś” — i pozostawało w bezruchu, blisko wielkiego pnia. Kiedy zaczęliśmy wspinać się na drzewo, nasze „coś” rozdzieliło się i pomknęło w górę. W czasie gdy wspinaliśmy się tak wysoko, jak mogliśmy, trzy postaci nad nami opuściły główny pień i przeniosły się na konary — balansowały na długiej gałęzi, która kołysała się pod ich ciężarem.

Wstrzymaliśmy się niepewnie. Jeśli zdecydowalibyśmy się kontynuować, konar zapewne pękłby pod naszym wspólnym ciężarem. Mogliśmy nim potrząsnąć, być może, ale nikt z nas nie byłby w stanie się aż tak pochylić. W miękkim świetle padającym na tej wysokości, zmęczeni od szybkiego wspinania się, odpoczywaliśmy chwilę, spoglądając na przyczyny naszego pościgu, podczas gdy one, przestraszone nie bardziej niż bawiące się dzieci, siedziały w świetle jak duże jasne ptaki, niepewne, lecz zaciekawione. I patrzyły na nas.

— Dziewczyny — wyszeptał Jeff między jednym oddechem a drugim, tak jakbyśmy mogli spaść, gdyby mówił głośno.

— Brzoskwinie — dodał Terry, nieco głośniej. — Morele, nektarynki!

To były dziewczyny, oczywiście, żaden chłopiec nie mógłby wyglądać tak poruszająco pięknie. No i żaden nie byłby bardziej zwinny niż my.

Widzieliśmy krótkie włosy, luźno opadające na ramiona, lśniące; lekki strój, na który składały się tuniki przewiązane w talii szarfą i spodnie do kolan. Kolorowe i śliczne jak papużki, całkowicie nieświadome niebezpieczeństwa, zwróciły się w naszą stronę całkowicie swobodnie — obserwowały nas przez moment, a później wybuchły zachwycającym śmiechem.

Potem nastąpił zalew łagodnych słów, wypowiadanych bez ustanku. Nie brzmiało to jak śpiewy tubylczych plemion: była to czysta, dźwięczna, płynna mowa. Bardzo nas to ucieszyło. Uchyliliśmy więc nasze kapelusze przed dziewczętami, a one ponownie się roześmiały.

Wtedy Terry, całkowicie w swoim żywiole, zaczął wygłaszać swoje uprzejme przemowy, które okraszał objaśniającymi gestami. Przystąpił też do przedstawienia nas.

— Pan Jeff, margrabia — powiedział wyraźnie. Jeff pochylił z gracją, na jaką mógł pozwolić sobie człowiek przebywający między konarami, gdzieś nad ziemią.

— Pan Vandyck Jennings — również starałem się odpowiednio ukłonić i prawie straciłem równowagę.

Następnie Terry położył rękę na swojej klatce piersiowej klatce i przedstawił się. Stosownie do okazji perfekcyjnie się ukłonił.

Dziewczyny ponownie się roześmiały. Ta, która siedziała najbliżej mnie, zaczęła naśladować jego zachowanie.

— Celis — powiedziała wyraźnie, wskazując na swoją towarzyszkę w niebieskim stroju. — Alima — na drugą, w różowym, a następnie, doskonale parodiując Terry’ego, położyła swoją delikatną dłoń na własnej złoto-zielonej tunice — Ellador.

Ten początek znajomości był bardzo miły, ale nie mieliśmy nic więcej.

— Nie możemy tu siedzieć i uczyć się języka — stwierdził Terry. Próbował podejść bliżej dziewczyn, ale te, uśmiechając się, przecząco pokręciły głowami. Zasugerował, żebyśmy zeszli wszyscy razem na dół, ale dziewczyny ponownie potrząsnęły głowami, choć wciąż wesoło. Następnie Ellador, wskazując na nas wszystkich i na każdego z osobna, stanowczo dała do zrozumienia, że sami powinniśmy zejść na dół. Ponadto, jak się zdaje, zasugerowała, że nie tylko mamy zejść z drzewa, ale także odejść z tego miejsca.

— Trzeba użyć przynęty — uśmiechnął się Terry. — Nie wiem jak wy, ale ja przyszedłem przygotowany.

Wyjął z wewnętrznej kieszeni małe pudełko z purpurowego aksamitu, które otworzyło się z trzaskiem, a z niego wyciągnął długi błyszczący przedmiot — naszyjnik z dużych różnokolorowych kamieni, które byłyby warte miliony, jeśli byłyby prawdziwe. Trzymał go w dłoniach, pomachał nim, a ten zalśnił w słońcu. Skierował go ku jednej, a potem ku drugiej dziewczynie — po czym wysunął rękę z naszyjnikiem w kierunku sobie najbliższej — tak daleko, jak tylko było to możliwe. Stał nieruchomo w rozwidleniu, mocno trzymając się jedną ręką, a drugą bujał lśniącym przedmiotem i przesuwał ją wzdłuż konaru, uważając, by nie wygiął się on całkowicie. Dziewczyna była wyraźnie poruszona. Zauważyłem, że się waha.

Dziewczęta rozmawiały cicho między sobą, jedna ewidentnie ostrzegała pozostałe, druga jednak dodawała jej odwagi. W końcu dziewczyna delikatnie, powoli zaczęła się zbliżać. To była Alima, wysoka, ze zgrabnymi ramionami, zarówno silnymi, jak i zwinnymi. Miała wspaniałe oczy, nieustraszone, ale ufne jak oczy dziecka, które nigdy nie zostało skarcone. Jej zainteresowanie było chyba większe, niż oczekiwał Terry, gdy rozpoczynał tę grę w mamienie dziewczyny ozdóbką.

Pozostałe przesunęły się nieco dalej, trzymając się mocno i obserwując sytuację. Uśmiech Terry’ego był bez zarzutu, ale nie lubiłem patrzeć w jego oczy — wyglądały, jak oczy zwierzęcia przymierzającego się do skoku. Mogłem sobie wyobrazić, co się stanie — upuści naszyjnik, nagle rozluźniając dłoń, dziewczyna krzyknie, a on ją chwyci i przyciągnie do siebie. Ale tak się nie stało. Nieśmiało wysunęła prawą rękę w stronę świecidełka, on przysunął błyskotkę nieco bliżej siebie, a następnie dziewczyna, szybka jak światło, chwyciła przedmiot z lewej strony i zeskoczyła błyskawiczne na konar poniżej.

Terry próbował jeszcze ją złapać, ale daremnie, mało brakowało, by stracił równowagę — ręką chwycił powietrze. Następnie, w mgnieniu oka, dziewcząt nie było. Zeszły ze swoich konarów na te niższe. Próbowaliśmy dostać się na dół tak szybko, jak tylko mogliśmy. Słyszeliśmy ich cichnący śmiech, widzieliśmy, jak znikały w lesie. Usiłowaliśmy je dogonić, ale równie dobrze mogliśmy gonić dzikie antylopy. W końcu zatrzymaliśmy się, aby nabrać oddechu.

— To nie ma sensu — wydyszał Terry. — Uciekły z tym. Niesamowite! Mężczyźni w tym kraju muszą być naprawdę świetnymi sprinterami!

— Mieszkańcy najwyraźniej prowadzą nadrzewny tryb życia — zasugerowałem ponuro. — Cywilizacja i życie na drzewach — to w sumie dość osobliwe.

— Nie powinieneś mówić w ten sposób — zaoponował Jeff. — Były całkowicie przyjazne, teraz już się ich nie boimy.

— Bzdura — powiedział. — Oczekiwały nas. A kobiety przecież lubią uciekać. Przejdźmy się do tego miasta, może je tam znajdziemy. Zobaczmy, to było w tym kierunku, niedaleko od lasu, o ile pamiętam.

Gdy wyszliśmy z lasu na otwartą przestrzeń, skorzystaliśmy z naszych lornetek. Mniej więcej cztery mile dalej znajdowało się to miasto, którego szukaliśmy – chyba że, jak zażartował Jeff, byłyby tam wyłącznie różowe domy. Szerokie zielone pola uprawne i zadbane ogrody rozpościerały się pod naszymi stopami. Szło się nam przyjemnie po łagodnych wzgórzach porządnymi wijącymi się drogami i węższymi ścieżkami.

— Spójrzcie na to! — Jeff krzyknął nagle. — Tam są!

Rzeczywiście, w pobliżu miasta, na szerokiej łące, biegły szybko trzy jasne postacie.

— Jak mogły dotrzeć tak daleko w tym czasie? To nie mogą być te same dziewczyny — przekonywałem. Ale przez lornetki mogliśmy zidentyfikować nasze piękne towarzyszki w wspinaczce drzewnej dość wyraźnie, a przynajmniej ich ubiór.

Terry obserwował je, a właściwie wszyscy je obserwowaliśmy, dopóki nie zniknęły między domami. Potem odłożył swoją lornetkę i zwrócił się do nas, westchnąwszy głęboko.

— Matko! Chłopcy, co to za wspaniałe dziewczyny! Tak się wspinać! Tak biec! I nie bać się niczego. Mnie ten kraj całkowicie odpowiada. Idziemy do nich!

— Nie ma ryzyka, nie ma zabawy — zaśmiałem się. Motto Terry’ego brzmiało jednak raczej „Do odważnych świat należy”.

Ruszyliśmy w drogę szybkim krokiem.

— Jeśli są tam jednak jacyś mężczyźni, lepiej się pilnujmy — zwróciłem trzeźwo uwagę, ale Jeff, pogrążony marzeniach, wydawał się stracony dla świata. Terry podobnie, ale nie w rojeniach, a w absolutnie praktycznych planach działania.

— Jakie doskonały drogi! To niebiański kraj! Czy wy też widzicie te kwiaty? — mówił Jeff, jak zawsze entuzjasta. Tym razem jednak zgadzaliśmy się z nim w pełni.

Droga była zbudowana z jakiegoś ciężkiego materiału. Była lekko nachylona z obu stron, aby swobodnie spływał z niej deszcz. Jej kształt i wykończenie były tak doskonałe, jak gdyby była jedną z najlepszych dróg w Europie.

— Nie ma mężczyzn, co? — Terry uśmiechnął się ironicznie. Po obu stronach wznosiły się rzędy drzew, które rzucały cień na ścieżki, a pomiędzy nimi rosły krzewy winorośli, wszystkie pełne owoców. Gdzieniegdzie pojawiały się małe fontanny przydrożne, wszędzie kwitły kwiaty.

— Lepiej przywieźmy niektóre z tych pań do Stanach Zjednoczonych — powiedziałem. — Pewnie stworzą tam takie ładne miejsca jak tu.

Odpoczęliśmy kilka chwil przy jednej z fontann. Spróbowaliśmy owoców, które wyglądały na dojrzałe, i poszliśmy dalej, będąc pod wrażeniem naszej męskiej odwagi i mając poczucie, tak dla nas charakterystyczne, niesłychanych możliwości.

Herland (1915), Charlotte Perkins Giliam

tłum. UD

(dys)okolice w audiobooku

Richard Stallman: Czarnobiał

2012-02-13T17:57:00.003+01:00

fot. stallman.org (CC BY-ND 3.0)

Internet potrzebuje reguł, ale kto ma je ustanawiać? Nadszedł moment, by w kształtowaniu tych reguł wziąć pod uwagę nas – użytkowników.

Porozumienie ACTA napisały w tajemnicy rządy pospołu z biznesem. Powstał w ten sposób rodzaj spisku ograniczającego ludzi na rzecz interesów biznesu. Jako że doszło do przecieków, które wywołały oburzenie opinii publicznej, wykreślono z porozumienia niektóre groźne przepisy. Ale pozostało ich wystarczająco wiele.

Autorzy ACTA używają pojęcia „własność intelektualna”, które ma nas w istocie odwodzić od zdroworozsądkowego rozumowania. Pojęcie to odnosi się do dziesięciu lub więcej niepowiązanych przepisów prawnych, które na poziomie praktycznym nie mają ze sobą nic wspólnego, i odciąga uwagę od prawdziwych problemów, które z tychże przepisów wynikają.

Niektóre z nich mają, owszem, punkt wspólny: otóż wielkie korporacje chcą je tak zmodyfikować, by zyskać więcej wpływu na rynki przyszłości oraz na dobro publiczne. ACTA stanowi ich najnowsze podejście. Porozumienie to stosuje różne zasady dla różnych rozwiązań prawnych. Pojęcie „własność intelektualna” wprowadza tylko niezrozumienie w sferze faktów.

W Polsce ACTA wpłynie głównie na prawo autorskie. Dokument ten przyznaje bowiem pierwszeństwo prawu autorskiemu względem praw człowieka oraz pierwszeństwo właścicieli praw względem użytkowników treści objętych tymi prawami.

Gdy lobby praw autorskich domaga się większej władzy pozwalającej mu ukrócić udostępnianie treści w sieci, podpiera się przesadnymi i mającymi niewiele wspólnego z rzeczywistością argumentami, jakoby udostępnianie owych treści niosło jakieś straty. ACTA uprawomocnia te absurdalne twierdzenia również na drodze sądowej. Można więc zostać skazanym na zapłacenie setek tysięcy euro za wyimaginowane „straty” spowodowane jakoby współdzieleniem odrobiny plików.

Według ACTA rządy mogą się zwrócić do dostawców usług sieciowych o „współpracę”, co może oznaczać także śledzenie, filtrowanie, usuwanie stron, a nawet karanie użytkowników bez uczciwego procesu. Równocześnie rozwiązania przewidziane w tym dokumencie pozwalają karać samych dostawców, serwisy przeznaczone do umieszczania w nich treści [np. blogowe – red.] i wyszukiwarki, jeśli te nie zechcą cenzurować użytkowników.

Wiele aspektów ACTA pozostaje niejasnych. Dokument np. zobowiązuje rządy do atakowania środków powszechnego rozpowszechniania wykorzystywanych w celu dokonania naruszenia [por. art. 27 p. 2 – red.]. Czy to oznacza zdelegalizowanie platform blogowych? Bittorrenta? Stron służących do przechowywania plików? Kto wie?

Internet potrzebuje reguł, ale kto ma je ustanawiać? Nadszedł moment, by w kształtowaniu tych reguł wziąć pod uwagę nas – użytkowników.

Inne aspekty ACTA są po prostu nieuczciwe – stanowią Orwellowski „czarnobiał”, by zacytować „Rok 1984”. Nakłada się np. sankcje karne na niekomercyjne kopiowanie, poprzez związanie go z pojęciem „komercyjny”. Dokument ten stanowi, że kopiowanie odbywa się na „komercyjną skalę”, jeśli prowadzi do osiągnięcia „bezpośredniej lub pośredniej korzyści ekonomicznej lub handlowej” [art. 23 p. 1 – red.]. Czymże jednak jest „pośrednia korzyść ekonomiczna”? Można się spierać, czy korzyść płynąca z niezakupienia sobie drugiego egzemplarza wystarczy, by z niekomercyjnego kopiowania zrobić przestępstwo.

Biorąc pod uwagę złą wolę, którą okazały rządy negocjując ACTA, trzeba oceniać ten dokument według najgorszej możliwej interpretacji. A da się interpretować ACTA w taki sposób, by z dzielenia się kopią z przyjacielem zrobić przestępstwo. Czy lobby praw autorskich będzie bronić takich interpretacji w sądzie? Bez wątpienia. Czy wygra? Nie dajmy mu takiej szansy!

Zdaniem Radka Sikorskiego ACTA nie należy się obawiać, ale nie może on dziś przewidzieć, w co ACTA się zmieni. A do katastrofy może dojść np. za sprawą tego, że kraje, które podpiszą ACTA, będą mogły wprowadzać doń zmiany na mocy porozumienia. W efekcie rządy będą miały wystarczającą władzę, by w forsowaniu różnych rozwiązań omijać swoje parlamenty. Ratyfikowanie ACTA oznacza przyznanie carte blanche na tak niegodziwe procesy.

Internet potrzebuje reguł, ale kto ma je ustanawiać? Reguły ruchu drogowego powinni tworzyć ludzie w procesie demokratycznym, a nie kolejarze w sekrecie. Podobnie reguły internetu powinni demokratycznie ustanawiać ludzie, stawiając na pierwszym miejscu prawa człowieka i rezerwując przestrzeń na uelastycznienie tych reguł tam, gdzie okazują się zbyt restrykcyjne. A to oznacza, że nie może ich ustanawiać ACTA!

Jakie powinny być owe reguły?

Komercyjni obrońcy praw autorskich już dziś mają zbyt dużo władzy. Wciąż im mało, próbują więc zdobyć jej więcej za pośrednictwem ACTA. Ale to byłaby zmiana w złym kierunku. Stanowione przez nich prawa piętrzą problemy przed nami, nadszedł więc moment, by pod uwagę wziąć właśnie nas. Nasze rządy muszą zredukować władzę praw autorskich: skrócić czas ich obowiązywania do 10 lat, zalegalizować niekomercyjną dystrybucję kopii (tzn. udostępnianie), zakazać tzw. Digital Restriction Management (DRM, czyli złośliwych rozwiązań technologicznych, które zmieniają urządzenia elektroniczne w kajdanki) oraz zakazać licencjonowania utworów cyfrowych.

Wtedy moglibyśmy rozważyć niewielkie ustępstwa na rzecz obrońców praw autorskich.

tłum. MK

źródło: http://tygodnik.onet.pl/36,0,73297,2,artykul.html

Tekst opublikowany na licencji CC BY-ND 3.0.

(dys)okolice w audiobooku

Esperanto i X muza

(dys)okolice w audiobooku

2012-02-11T21:47:00.012+01:00

Niżej zamieszczam linki do anglojęzycznych audiobooków zawierających utopie, dystopie i inne teksty, w których została podjęta tematyka społeczeństwa, władzy itp.

Philip K. Dick, The Variable Man

http://www.archive.org/details/variable_man_1005_librivox

Philip K. Dick, Second Variety
http://www.archive.org/details/second_variety_1004_librivox

Kurt Vonnegut, 2 B R 0 2 B

http://www.archive.org/details/2br02b_0801_librivox

Charlotte Perkins Giliam, Herland

http://www.archive.org/details/herland_0806_librivox

Jonathan Swift, Podróże Guliwera

http://www.archive.org/details/gulliver_ld_librivox

Edwin Abbott Abbott, Flatland: A Romance of Many Dimensions
http://www.archive.org/details/flatland_rg_librivox

Herbert G. Wells, Wojna światów

http://www.archive.org/details/war_worlds_solo_librivox

Joseph Conrad, Jądro ciemności

http://www.archive.org/details/heart_of_darkness

Platon, Państwo

http://www.archive.org/details/platos_republic_0902_librivox1

Herbert G. Wells, Wehikuł czasu

http://www.archive.org/details/time_machine_0805_librivox

Wolter, Kandyd

http://www.archive.org/details/candide_librivox

św. Augustyn, Państwo Boże

http://www.archive.org/details/city_of_god_ds_librivox

Tomasz Morusz, Utopia

http://www.archive.org/details/utopia_j_librivox

Francis Bacon, Nowa Atlantyda

http://www.archive.org/details/newatlantis_1111_librivox

Ludvig Holberg, Podziemna podróż Mikołaja Klimiusza
http://www.archive.org/details/niels_klim_0904_librivox

Herbert G. Wells, Kiedy śpiący budzi się

http://www.archive.org/details/sleeper_awakes_0809

Herbert G. Wells, Wyspa doktora Moreau

http://www.archive.org/details/island_moreau_librivox

Jack London, Żelazna stopa

http://www.archive.org/details/iron_heel_1007_librivox

Jack London, Szkarłatna plaga
http://www.archive.org/details/scarlet_plague_0907_librivox

Edward Bellamy, W roku 2000

http://www.archive.org/details/lookingbackward_0909_librivox

William Morris, Wieści znikąd

http://www.archive.org/details/newsfromnowhere_etk_librivox

James DeMille, A Strange Manuscript Found in a Copper Cylinder
http://www.archive.org/details/strangemanuscript_0807_librivox

Robert Hugh Benson, Lord of the World

http://www.archive.org/details/lordoftheworld_1104_librivox

E. M. Forster, The Machine Stops

http://www.archive.org/details/machine_stops_etk_librivox

Mnóstwo innych audiobooków, w tym sporo klasyki fantastyki, można znaleźć tutaj.
Evviva Internet Archive!

Jezus i prorok Utopii

Esperanto i X muza

2012-02-05T20:49:00.018+01:00

Esperanto powstawało jako język ponadnarodowy – miało łączyć ludzkość ponad barierami. Nietrudno się go nauczyć: Ludwik Zamenhof opracował niezwykle prostą gramatykę, a słownictwo zostało oparte o języki słowiańskie, romańskie i germańskie. Dr Esperanto (pseudonim Zamenhofa) opublikował podstawy języka w 1877 r.

Esperanto nigdy nie nabrało takiego znaczenia, o jakim marzył jego twórca, jednak bynajmniej nie umarło śmiercią naturalną. Esperantyści i esperantystki do dzisiaj budują specyficzną subkulturę, z której w naturalny sposób wykluczeni są krokodyle – czyli ludzie, którzy języka nadziei nie znają. Miłośnicy nie tylko porozumiewają się między sobą w esperanto, ale posługując się nim, tworzą literaturę, muzykę, film.

Pierwszy esperancki horror, Incubus w Lesliego Stevensa, powstał w USA 1966 r. Był to drugi, po wcześniejszym francuskim Angoroj, pełnometrażowy film zrealizowany w całości w esperanto.

Znacznie mniej groźny, choć to ponoć też, hm…, horror, jest Atakoj de la lunaj zombioj z 2011 r. Esperanto w tym filmie to dubbing wprawdzie, niemniej jednak: polecam. Doznania estetyczne będą niezapomniane – i wystarczy tylko trailer.

Esperanto żyje sobie podziemnym życiem i funkcjonuje także poza środowiskiem niekrokodyli.

Esperanckie napisy możemy dostrzec w słynnym The Great Dictator Charliego Chaplina z 1940 r. – nazwy sklepów i punktów usługowych zapisane są właśnie w tym jezyku.

A przy okazji warto zaznaczyć, że ktoś stworzył esperanckie tłumaczenie przemowy dyktatora.

W hiszpańskim filmie pt. Ciutat Cremada z 1976 r. (reż. Antoni Gibas), którego akcja rozgrywa się w latach 1899 i 1909, esperanta uczą się hiszpańscy anarchiści. Jest ono jest postrzegane jako język równości i powszechnego braterstwa.

W jednej z popularniejszych dystopii, tj. w Gattace z 1997 r. (reż. Andrew Niccol) pojawia się esperanckie powitanie. Parę słów na ten temat w nagraniu poniżej.

Druga połowa XIX w. był to między innymi czas niezwykłej wiary w możliwość zorganizowania doskonałego świata. Nic dziwnego, że esperanto powstało właśnie wtedy. Rzecz jasna, po XX w. nie sposób zapomnieć o kompromitacji utopii – jednak myśl o tej realizowanej inaczej niż ogniem, mieczem i strzałem w tył głowy, budzi cieplejsze uczucia. Poruszająca jest ta idea lepszego jutra, do którego należy dotrzeć poprzez usunięcie wieży Babel. Mam wrażenie, że pomysł zakorzenił się bardzo głęboko – każdy dziś wie, co to jest esperanto, choć mało kto ma jeszcze nadzieję (esperanto – ‘mający nadzieję’).

Znacznie popularniejsze jest chyba przekonanie, że „Język złota to jedyne esperanto” (Hydrozagadka, 1970, reż. Andrzej Kondratiuk).

Pod świętym znakiem nadziei
zbierają się walczący o pokój.

Szybko rośnie sprawa

dzięki pracy ludzi, którzy mają nadzieję.

Mocno stoją mury tysiącleci

pomiędzy podzielonymi narodami,

lecz prysną uparte bariery

świętą miłością rozbite.

Więcej informacji na temat nawiązań do esperanta w kinie, a także lista esperanckich lub dwujęzycznych filmów znajduje się na Wikipedii w tej wersji językowej.

Jezus i prorok Utopii

Niedystopijny karnawał blogowy. Ianuarius

Jezus i prorok Utopii

2012-02-01T21:51:00.006+01:00

fot. Ihar

Znajomy podesłał mi link do zdjątka. Siedzi sobie Jezus przy stole i ogląda obrazki. Wygląda na zainteresowanego kołem, panowie w czerni wskazują jednak stanowczo na kartonik z krzyżem. Logo wszak ważna bardzo rzecz dla budowania marki, a profesjonaliści wiedzą najlepiej, co dla kogo jest odpowiednie. Na dole znajduje się podpis: „Nie pożałujesz, jeśli nas posłuchasz”. (Grafika została wykorzystana w jednej z kampanii McCann Ericssona, globalnej sieci agencji reklamowych).

Niby oczywiste. Krzyż bezsprzecznie kojarzy się tak z chrześcijaństwem, jak i z założycielem tej religii. Trudno wyobrazić tu sobie inny symbol. Jednak w równoległych rzeczywistościach może być całkiem inaczej.

Bohaterowie Ludzi jak bogowie Herberta George’a Wellsa, mieszkańcy Londynu z początku XX w., przypadkiem trafiają do innego świata. Nazywają go Utopią. Okazuje się, że i tam żył niegdyś pewien nauczyciel, który wywarł wpływ na historię.

„Powiedziano mu, że ten prorok Utopii umarł wśród wielkich cierpień, ale nie na krzyżu. Został poddany jakimś torturom, ale ani Utopianie, ani nasi Ziemianie nie mieli dostatecznego wyobrażenia o technicznej stronie tortur, żeby zdać sobie z tego należycie sprawę. Zdaje się, że ów mądry nauczyciel został następnie przymocowany do wolno obracającego się koła i tak pozostał aż do śmierci. Była to hańbiąca kara panującej wtedy okrutnej rasy i w danym wypadku została zastosowana dlatego, że doktryna powszechnej służby dla dobra ludzkości, głoszona przez winowajcę, zagrażała możnym i bogatym, którzy nie chcieli niczemu służyć”.

„Byli tacy, co go czcili. Byli tacy, co drżeli przed jego nauką, przed surową wspaniałością jego nauki, a przecież nie mogli się pozbyć dręczącego uczucia, że w jej słowach tkwiła głęboka prawda. Oszukiwali wiec swoje niespokojne sumienia, traktując go nie jako światło swoich dusz, ale jako jakiegoś magicznego Boga. Dzieje jego męki spletli ze starożytnymi tradycjami królów – ofiarników i zamiast przyjąć go szczerze i otwarcie i uczynić częścią swego intelektu i woli, udawali, że go spożywają w mistyczny sposób i czynią częścią swego ciała. Koło jego uczynili cudownym symbolem i pomieszali je z równikiem, ze słońcem i ekliptyką – właściwie ze wszystkimi przedmiotami o kształcie koła. Wierzono, że w razie niepowodzeń, chorób lub nieurodzajów zakreślenie w powietrzu kółka palcem wierzącego było bardzo pomocne i skuteczne.

Z tego, że pamięć nauczyciela była bardzo droga sercom ciemnych tłumów z powodu jego dobroci i miłosierdzia, skorzystały przebiegłe i interesowne typy, które, ogłosiwszy się bojownikami i kapłanami koła i zdobywszy w jego imię bogactwa i władzę, poprowadziły ludy na wielkie wojny dla chwały mistrza i jego symbolu użyły jako pokrywki i usprawiedliwienia dla zawiści, tyranii, nienawiści i strasznych pożądań. W końcu ludzie powiedzieli, że gdyby prorok po raz drugi zstąpił na Utopię, jego własne triumfujące koło zgniotłoby go i zabiło tak jak poprzednio…”.

No to krzyż czy koło?

Szanowni panowie od reklamy, chyba jednak nie logo jest najważniejsze.

Cytowany fragment Ludzi jak bogowie Herberta George’a Wellsa pochodzi z przekładu Janiny Sujkowskiej.

Oryginał powieści jest dostępny tutaj.

Władza, system, jednostka – w polskim kinie

Niedystopijny karnawał blogowy. Ianuarius

2012-01-30T21:19:00.018+01:00

fot. GOGO visual

Tyle tej rzeczywistej dystopii ostatnio wokół mnie – dystopii, której towarzyszy całkiem sporo tak grozy, jak i groteski – że na pewien czas całkowicie przeszła mi ochota na zgłębianie motywów literackich złych światów. Poza tym od około dwóch tygodni mam irytujące poczucie, że całkiem realna władza postanowiła dystopie i antyutopie potraktować jako teksty instruktażowe, i im bardziej koszmarne urządzanie rzeczywistości jakaś parająca się tworzeniem socjalfikcyjnych fabuł osoba wymyśli, tym gorzej dla nas – bo wcześniej czy później ktoś to na pewno postanowi wcielić w życie.

W związku z powyższym postanowiłam zorganizować sobie maleńki niedystopijny karnawał blogowy. Szczerze mówiąc, nie bardzo wiem, o co chodziło z tymi prawdziwymi karnawałami blogowymi, za Reborn Story potraktuję je zatem po prostu jako cykliczne polecajki rozmaitych ciekawych wpisów, na które trafiam podczas spacerów po blogosferze. Niedystopijne – ponieważ jak sądzę, pewnie rzadko będą one traktować o dystopii. Ale jak się czasem gdzieś u kogoś coś na ten temat dobrego trafi, to znajdzie się na link miejsce i w karnawale niedystopijnym. Kryteria wrzucenia linka na NKB nie są specjalnie wydumane: coś musi mi się spodobać. Tylko tyle.

Kolejność linków jest przypadkowa. Nie cierpię zastanawiania się, czy może czemuś należy się siedem punktów, czy może już osiem, bo czcionka trochę ładniejsza niż gdzie indziej. NKB to pełen egalitaryzm. Precz z hierarchizacją.

Skoro wszystko jasne, no to wiśta wio:

Srecenzje Filmowe – W ciemności

Kukok tym razem srecenzuje W ciemności Agnieszki Holland, zwracając baczną uwagę na zdjęcia: „Pójdziecie sobie do kina, to sami zobaczycie, że ta cała kamera w tych kanałach to po prostu idzie raz tak, raz tak! A potem i tam, i siam! I to jeszcze, że zupełnie przecież ciemno, a jednak tak w sumie jak się trochę zastanowić, to coś tam ciągle widać” – oto uwagi Kukoka celne i wnikliwe. Próba dopowiadania czegokolwiek zakrawałaby na poważne faux pas.

Jeśli ktoś szuka czegoś superpoważnego o filmie, to zdecydowania nie na Srecenzjach Filmowych. Jeśli ktoś szuka czegoś świeżego, okraszonego w dodatku cudownie karkołomną składnią, a przy tym nie straszne mu opary absurdu, to jest to idealny adres.

II

Pięknie o miejscach. Pięknie o ludziach – Berlin. Jedno z wrażeń

Maja Wąchała pisze o miejscach, które odwiedza. Notka z Berlina poświęcona jest podziemnemu pomnikowi pustej biblioteki. Opis zrobił na mnie spore wrażenie i przywiódł od razu na myśl wrześniowy tydzień zakazanych książek.

W 1933 r. „nazistowscy Niemcy, w ramach kampanii przeciw »nieniemieckiemu duchowi«, spalili na Bebelplatz (niegdyś Opernplatz) 25 tys. książek nieprawomyślnych autorów pochodzenia żydowskiego, marksistów, pacyfistów, pisarzy awangardowych”. Włos się na głowie jeży – choćby dlatego, że mimo upływu lat palenie książek nadal nietrudno sobie wyobrazić.

III

Staraprasa.blox.pl – Tancerka walczy z austriackim kryzysem

Na Starej Prasie można natknąć się na prawdziwe cudeńka. Tym razem autor(-ka?) bloga znalazł(-a) wzmiankę o tancerce, która tańczyła w witrynie sklepowej, aby zainteresować przechodniów. Skończyło się to dla niej niewesoło.

Eh, wszystko przez tę ówczesną wiedeńską (i nie tylko) bryndzę gospodarczą. Ale przynajmniej jest jeden pozytywny skutek kryzysu: w niektórych wyzwala kreatywność.

IV

Consolamentum – Faszystowska hiena: George Orwell

George Orwell to nie tylko autor Folwarku zwierzęcego i Roku 1984. Niby oczywiste, a jednak zbyt wiele poza tym o Orwellu powiedzieć nie potrafię. Ale niektórzy potrafią. Korzystając z okazji, warto poposzerzać zatem swoje horyzonta mentalne. (A poza tym Krzysztof Wołodźko tak zatytułował swój tekst, że nie sposób tak po prostu się nim nie zainteresować).

Czas Gentlemanów – O polskim wąsie

Łukasz Kielban pisze o obecności wąsów w polskich dziejach. W linkowanej notatce znalazła się m.in. Oda do wąsów Franciszka Dionizego Kniaźnina, a także fotografia działaczy solidarnościowych i rysunek polskich szlachciców. Wąsy, wąsy i wąsy. Coś chyba musi być w nich być, skoro wszędzie ich pełno.

Tym razem piąteczka. Ale gdy się wprawię w karnawałowaniu, to jest szansa, że w przyszłości będzie więcej linków, a mniej gadania.

Władza, system, jednostka – w polskim kinie

Tadeusz Rittner: Duchy w mieście (fragment)

Tadeusz Rittner: Duchy w mieście

2012-01-28T16:52:00.009+01:00

CBN Polona

Powieść z 1921 r., w której autor usiłował łączyć problematykę polityczną i metafizyczną. Jerzy Kwiatkowski w Dwudziestoleciu Międzywojennym stwierdził, że przedstawia ona „dyktaturę dorobkiewiczowskiej plutokracji”.

--------------------------------------------------

Tadeusz Rittner:

Panował w mieście Szymon Pałka. Z zawodu piekarz. Niegdyś tylko pracował: wkrótce po wielkiej wojnie tak się zbogacił, że zaczął używać. Ale wódkę odkrył dopiero po szampanie. Aż wtedy, kiedy się przesycił, za dużo najadł się władzy, kobiet i innych dostatków. Duszy posiadał mało — więc alkohol.

Miał mnóstwo służby. Także inteligentów. Profesorów, urzędników, ale i hrabiów, obecnie dziadów. Traktował ich pobłażliwie, po ludzku. Zapomniał o tym, że „dawniej oni górą, a teraz…”. A w tych dniach podwyższył im nawet płacę. Niejako z kaprysu — wcale nie ze strachu. Bo słabe stworzenia kłaniali się do ziemi jemu, rzeźnikom, ślusarzom, także konduktorom tramwajowym.

Tak, nędzni byli ci nowi niewolnicy. Jęli tracić wiarę w siebie, wewnętrznie marnieć. Mniejsza o godność osobistą, ale wprost podupadali moralnie.

Poczęli modlić się po kryjomu do tysiączek, setek, a nawet mniejszych banknotów, niezdarnie interesów próbować. Trwonić talent, z roztargnienia, z bezmyślności, z tęsknoty za tzw. dobrem doczesnym. Wszyscy, nawet najlepsi.

Mimo to Pałka podwyższył im płace. Więc wściekł się słusznie, kiedy żona jego, Barbara, żaliła się, że owej hołocie dzieje się źle na świecie.

— Głupia jesteś. Obchodzę się z nimi delikatnie, jak niańka. Mają kilka potraw na obiad.

— Oni chcą wolności.

— Kłamiesz. Albo oni kłamią. Niczego nic chcą oprócz jedzenia i picia. Jeżeli z nas nie kontenci, niech się ruszą, niech protestują. Powinni nas wysadzić na powietrze, czyli uszlachetniać. Czekam. Dlaczego mnie nikt nie uszlachetnia?

—Trudno. Jakąż drogą do ciebie trafić? Tobie wszystko zobojętniało, nawet giełda. O sobie nie mówię, ale nawet kokoty. Wszystko prócz żytniówki.

— Gadanie. Oni wcale są szczęśliwi. Nie starają się o żadne zmiany. Wiem, że nawet nie myślą o buntach.

Może Pałka szanowałby umysłowych pracowników, gdyby zaczęli robić rewolucję. Ale oni tylko narzekali dyskretnie, w największej tajemnicy, ilekroć znajdowali się między sobą.

Rozpowiadano nawet o nich, że mieli jakieś tajne związki, nawet broń — co za niedorzeczność, broń — ludzie, którzy pogardzali siłą brutalną. Nonsens. Posiadali tylko klub, który miał znaczenie czysto towarzyskie. A przy tym kochali się bez wzajemności w nieprzyjaciołach swoich. Małpowali ich nawet, tak jak niegdyś mieszczaństwo naśladowało arystokrację. Świadomie jedli brzydko, ubierali się bez gustu, wyrażali się naiwnie i trywialnie. Dla szyku. Zamiast uszlachetniać, jak oczekiwał piekarz. Sztuki nie było. Gdzieś znikła. Bo ludzie silni przestali udawać. Właściwie postęp pod względem etycznym. Ludzie rządzący światem posunęli szczerość do ostatnich granic. Postanowili nie nudzić się już nigdy z fałszywego wstydu Dali zginąć wielkim teatrom, operom, galeriom obrazów. Więc pozostały tylko pałace rozrywki — lekka muzyka, kuplety, tańce, dla wybredniejszych operetka.

Zwycięstwo ludzi pierwotnych stało się nieprawdopodobnie kompletnym. Klasa, której najczystszym przedstawicielem był Pałka, reprezentowała, jak się zdało, duszę całego społeczeństwa. Fakt niesłychany, wprost bezprzykładny w dziejach tego świata.

Całość dostępna na CBN Polona:
T. Rittner, Duchy w mieście (1921)

Władza, system, jednostka – w polskim kinie

William Morris, Śpiewy (fragment)

Władza, system, jednostka – w polskim kinie

2012-01-27T20:04:00.009+01:00

W styczniu ukończyłam czwarty semestr Akademii Polskiego Filmu, nad czym okrutnie boleję, bo tym samym muszę pożegnać się z instytucjonalnym filmowym dokształcaniem (a przynajmniej w tej formie). APF to dwuletni kurs polskiego filmu fabularnego organizowany w kilku polskich miastach z inicjatywy Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej, Fundacji Film Polski, Filmoteki Narodowej i Stowarzyszenia Filmowców Polskich.

Jakby na instytucjonalizowanie nie narzekać, to czasem się jednak ono przydaje – w ciągu minionych dwóch lat poznałam (bądź czasem, w przypadku tych najpopularniejszych, odświeżyłam sobie) całe mnóstwo polskich filmów na zajęciach i dowiedziałam się o wielu innych, które obejrzałam już poza zorganizowanymi projekcjami. I wreszcie przestałam pomstować na polskie kino (bo wcześniej, jakem bardzo dużą ignorantką była – teraz jestem tylko taką przeciętną – pomstowałam okrutnie). Teraz pomstuję już tylko na współczesne kino polskie, a pomstuję tym mocniej, im więcej czeskich filmów obejrzę… – ale już, już tyle, bo to w sumie miało być całkiem nie o tym.

W ramach pożegnania z zajęciami APF-u przypomnę kilka filmów, które z racji tematyki „władza, system, jednostka” (traktowanej bardzo szeroko, bo chodzi mi tutaj także o zwrócenie uwagę na kilka mniej znanych tytułów) szczególnie przypadły mi do gustu.

Nagrania wideo z wykładów wygłoszonych przez filmoznawców i filmoznawczynie poświęconych danemu filmowi są zamieszczone na stronach Akademii. Zazwyczaj wykłady były całkiem do rzeczy – wiem, bo zdarzało się, że słuchałam z zainteresowaniem, zamiast czytać w trakcie Bradbury’ego, Asimova czy kogo tam miałam pod ręką.

Mogiła nieznanego żołnierza (1927), reż. Ryszard Ordyński

Ucieczka z niewoli z ziemi rosyjskiej do Polski. Wichry historii i nieodparty urok niemego filmu.

Eroica (1957), reż. Andrzej Munk

‎Stale aktualna, a chyba średnio szalenie popularna. Niestety.

Matka Joanna od Aniołów (1960), reż. Jerzy Kawalerowicz

Znam oczywiście i opowiadanie Iwaszkiewicza, i tekst Kołakowskiego z Rozmów z diabłem, ale i tak już prawie na początku włączyła mi się nie perspektywa intertekstualna, a genderowa. No bo ciężko mi było spojrzeć inaczej i na poważne kolegium egzorcystów wymachujące krzyżami przed kobietami gorszycielkami w cynicznej bieli, i na matkę Joannę od Aniołów stanowiącą de facto zagrożenie nie tyle dla zbawienia swej duszy, co dla życia mężczyzn – kontakty z nią wiodą wszak na stos.

Zezowate szczęście (1960), reż. Andrzej Munk

Człowieczek z niezwykłym talentem dopasowywania się do uderzającej zewsząd rzeczywistości, do którego przy tym zupełnie nie dociera, że czasem trzeba być w porządku wobec siebie, fascynuje (scena z harcerzami absolutnie genialna!).

Faraon (1965), reż. Jerzy Kawalerowicz

„Nie ma wartości takie życie, w którym każdy krępowałby moją wolę… Jeżeli nie bogowie, to wichry pustynne; jeżeli nie złe duchy, to kapłani… I takaż ma być władza faraona?” – cytat z powieści. Ładny.

Wojna światów – następne stulecie (1980), reż. Piotr Szulkin

Niechaj mową zgrzeszę, ale zasadniczo wolę Wojnę światów (oczywiście mam na myśli tę Szulkinowską) czytać niż oglądać. Chociaż akurat sceny z konfesjonałem nie zamieniłabym na nic. Skleiła się w mojej głowie z nieco podobną z THX 1138 i zmiksowała całkiem ładnie – do tego stopnia, że gdy widzę konfesjonał w filmie, to zastanawiam się, czy tam czasem jakiegoś ekranu w środku nie ma.

Przesłuchanie (1982), reż. Ryszard Bugajski

Scena inscenizowanej egzekucji – bezcenna.

Seksmisja (1983), reż. Juliusz Machulski

„Żyjemy w świecie uregulowanym i spokojnym, bez głodu, wojen, chorób wenerycznych i innych męskich wynalazków”. :)

Kornblumenblau (1988), reż. Leszek Wosiewicz

Rzeczywistość obozu koncentracyjnego. I niby wszystko już gdzieś się widziało, niby o wszystkim czytało, a i tak robi wrażenie.

Ucieczka z kina Wolność (1990), reż. Wojciech Marczewski

Filmy z Zamachowskim, Fronczewskim i Gajosem to można oglądać, nawet jeśli by to gnioty przepotężne były. Do gniota tutaj wprawdzie daleko, ale co najmniej dziesięć minut końcówki ucięłabym bez mrugnięcia okiem. Skoro źle żył pan główny bohater, to kara być musi, ale dałby mu scenarzysta wespół z reżyserem trochę dłużej bez nagabów pobiegać po dachach, w sumie to całkiem sympatyczna postać była. Poza tym, że cenzor, rzecz jasna.

I to tyle. Teraz, wyedukowawszy się nieco, będę drążyć tematykę już bez żadnej akademii.

Odgruzowywanie zapomnianego

William Morris, Śpiewy (fragment)

William Morris: Śpiewy (fragment)

2012-01-26T20:04:00.011+01:00

Internet Archive

Przyjdźcie tu, przyjaciele, i słuchajcie, gdyż chcę wam opowiedzieć historię cudów przyszłości, gdy rzecz każda osiągnie doskonałość dawniej nieznaną. Jest to historia kraju skąpanego morzem, który ludy zwać będą Anglią.

A słońce dni tych, które mają dopiero nastąpić, wzniesie się wkrótce; wówczas już nie jeden wybrany z całych tysięcy czekać będzie dnia jutrzejszego ze spokojem i radością u ogniska domowego; wówczas — nie śmiejcie się, lecz przychylcie ucha do dziwnej wieści, którą głoszę — lud angielski mieszkać już nie będzie w norach zwierzęcych, wówczas każdy będzie mógł pracować, myśleć i cieszyć się pracą rąk swych.

Nikt wówczas wracać już nie będzie do ogniska domowego nocą, tak znużony i słaby, by nie mógł się utrzymać na nogach. Wówczas — o, wieści niesłychana — nikt nie będzie się czuł szczęśliwym z cudzego upadku i nieszczęścia, gdyż każdy otrzyma owoce swej pracy, i człowiek, co nie siał, cudzego żniwa zbierać nie będzie. — Nikt już wzdychać nie będzie do bogactwa, które gnie do nóg naszych niewolników, zwanych naszymi przyjaciółmi.

— Wówczas nauka wynalazców i geniusz poetów, i cuda wychodzące spod ręki malarza, i dźwięki czarodziejskie, które smyczek ze skrzypiec dobywa, i chóry śpiewaków — wszystko to będzie przedmiotem zachwytu, dostępnym dla wszystkich.

Czegóż więc czekamy, czego się wahamy, gdy bracia nasi padają i giną od pracy, przechodzącej ich siły, ofiary gorzkiego smutku? — Synowie matki potężnej, oni, chluba Anglii, przeszli, nikt na to nie poradzi, nit nie zdoła oczyścić naszych dych od ich przekleństwa. — Ale oto miliony nowych ludzi następują; los ich będziesz lepszym czy gorszym? Idźmy więc, porzuciwszy wszelkie drobnostki i łatwy spokój; gdyż sprawa cierpiących jest jedyną godną nas sprawą. Idźmy, och, idźmy, zapominając o wszystkim innym, gdyż jutrzenka dni lepszych już się wznosi.

tłumaczył Leon Winiarski, fragment pochodzi z książki Leon Winiarski, William Morris (1900)

Odgruzowywanie zapomnianego

Ja – czefur

Odgruzowywanie zapomnianego

2012-01-22T22:24:00.005+01:00

o Kobietach z miasta Salta Elsy Drucaroff

Elsa Drucaroff w Kobietach z miasta Salta wykorzystuje motywy charakterystyczne dla romansu, kryminału, powieści historycznej i powieści przygodowej. Bohaterkami jej książki są mieszkanki Salty z początku XIX w. zaangażowane w działalność szpiegowską na rzecz niepodległości Argentyny. Autorka stara się wiernie odtworzyć rzeczywistość, w której żyły i działały kobiety z różnych warstw społecznych. W rozmowie z tłumaczką polskojęzycznej edycji Kobiet…, opublikowanej na początku książki, zaznacza jednak, że choć to, co jest określane mianem herstory, miało silny wpływ na jej pisarstwo („Jestem kobietą, feministką i nie potrafię podczas pisania oddzielić ideologii od płci”), to nie chce, by jej twórczość była uznawana za wypełnianie luki w historiografii. Moim zdaniem to podejście warte odnotowania. Dzieło, które ma przede wszystkim pełnić funkcję służebną wobec jakiejkolwiek ideologii, trudno uznać za pełnowartościową literaturę.

Drucaroff prezentuje w powieści rozmaite kobiece postaci: poznajemy piętnastoletnią Marianę Mercedes Guadalupę Molinę Inhierzę, panienkę z dobrego domu, która zakochuje się w biednym Metysie; doñę Almudenę, zamkniętą w sobie wdowę w podeszłym wieku, praktykującą samobiczowanie; czarnoskórą niewolnicę Benitę, która żyje za pan brat z duchami afrykańskich przodków i manipuluje swoimi właścicielami (sic!), wykorzystując tajemniczy proszek otrzymany od starego Indianina; nieszczęśliwą Javierę Molinę y Gallo, cierpiącą wyrzuty sumienia z powodu „śmiertelnego grzechu”, czyli utraty dziewictwa przed ślubem, oraz wreszcie dzielną doñę Loreto Sánchez de Peón, stojącą na czele siatki szpiegujących kobiet, niezważającą na przeciwności i śmiało dążącą do wyznaczonego celu. W Kobietach z miasta Salta pojawiają się też postaci historyczne – Loreto podczas swojej wyprawy spotyka się z Martínem Miguelem de Güemesem, jednym z głównych bojowników o argentyńską niepodległość.

Interesującym bohaterem powieści jest również proboszcz parafii św. Franciszka, u którego pracuje rzeźbiarz Mamanì. Kapłan to niewątpliwie czarny charakter – ojciec Hernando bez najmniejszych skrupułów szantażuje Marianę i młodego Gabriela. Wprawdzie mogą nieco irytować stereotypy w przedstawieniu duchownego (jest on ukazany jako fanatyk przepełniony nienawiścią do wszystkiego, co nie zgadza się z tym, jak on sam pojmuje katolicyzm), ale za to jego wręcz obsesyjne zainteresowanie młodym pracownikiem wzbudza pewną ciekawość. Aż szkoda, że autorka nie rozwinęła tego tematu – wprawdzie relacja Hernando–Mamanì leży na marginesie szpiegowskich poczynań pań z Salty, jednak religijna ortodoksja plus zakazana homoseksualna namiętność w XIX-wiecznych realiach miałaby spory fabularny potencjał.

Niestety, sam wątek szpiegowski rozczarowuje. Bohaterki biegają z rozmaitymi dokumentami i niecierpiącymi zwłoki informacjami do stacjonujących gdzieś w lesie oddziałów – i choć działalność ich ważna i doniosła, to jednak niespecjalnie pasjonuje nawet szczerze zainteresowane/-ych tym fragmentem argentyńskiej historii, o którym mowa w powieści. Znacznie ciekawiej autorka zaprezentowała funkcjonowanie Salty oraz związki, w których pozostają jej mieszkanki i mieszkańcy. Ma na to wpływ także język – Elsa Drucaroff posługuje się terminami właściwymi dla czasu i miejsca, które opisuje; w powieści padają zatem między innymi takie słowa, jak patricios, mamitas czy mazamorra. I choć czasem podczas lektury przychodzi na myśl, że to tylko umiejętnie wykreowany sztafaż, tylko scenografia – nie szkodzi. Stworzenia świetnej scenografii nie należy uznawać za drobnostkę.

Nie nazwałabym Kobiet z miasta Salta Elsy Drucaroff powieścią wybitną, ale też biorąc ją do rąk, nie oczekiwałam arcydzieła. To natomiast niezwykle interesująca próba ukazania społeczności XIX-wiecznego argentyńskiego miasta oraz rzucenia światła na rolę kobiet w kształtowaniu się państwowości. To misterne odtwarzanie realiów historycznych i tworzenie postaci aktywnych politycznie kobiet; postaci fikcyjnych, gdyż o rzeczywistych prawie nic nie wiemy; to przenikanie się tego, jak było, z tym, jak być mogło. Odgruzowywanie zapomnianego i budowanie nowej opowieści.

Tekst publikowany na stronie fundacji Feminoteka.

Tytuł: Kobiety z miasta Salta

Autorka: Elsa Drucaroff

Wydawnictwo: DodoEditor

ISBN: 978-83-62972-01-2

Rok wydania: 2011

Liczba stron: 296

Na zakupy w (trochę innym) roku 2000
Ja – czefur

Ja – czefur

2012-01-15T19:11:00.004+01:00

o Czefurzy raus! Gorana Vojnovicia

Czefurzy raus! Gorana Vojnovicia to powieść o poszukiwaniu tożsamości. Dorastanie niezależnie od okoliczności nie jest procesem łatwym, ale kiedy towarzyszy mu silne poczucie odrębności, staje się jeszcze trudniejsze. Bohaterowie powieści Vojnovica żyją w blokowisku na lublańskich Fužinach. Według słownikowej definicji przytoczonej na początku książki czefur to ‘przesiedleniec z południowych republik byłej Jugosławii (XX w.)’. Określenie to obarczone jest bagażem konotacji antysemickich: słowo pochodzi bowiem najprawdopodobniej z serbskiego Čivut, Čift, tj. ‘Żyd’, a końcówka -ur ma zabarwienie pejoratywne. Siedemnastoletni Marko Ɖorđić, narrator powieści, szuka swojego miejsca w świecie, w którym towarzyszy mu piętno obcości – dla swojej bośniackiej, najbliższej rodziny nigdy nie będzie całkiem „swój”, jest Janezem, mieszkańcem Lublany; dla Słoweńców natomiast pozostanie czefurem.

Marko spędza czas razem ze swoimi rówieśnikami Adim, Acem i Dejanem. Vojnović opisuje podejmowane przez nich rozmaite, często niezbyt mądre, działania – takie jak uciekanie bez płacenia z lokalu gastronomicznego czy podpalanie śmieci na osiedlu. Marko mieszka z wiecznie kłócącymi się o coś rodzicami. Radovan, ojciec, pamiętając o swoich marzeniach o karierze sportowca, chciałby, by syn osiągnął sukces w koszykówce. Ranka, matka, próbuje nakłaniać chłopca do nauki. Oboje kochają swojego wyczekiwanego jedynaka, a prawdopodobnie i siebie wzajemnie, jednak nie potrafią żyć bez ciągłych sporów o błahostki przeradzających się w awantury. „Znów najbardziej debilne powody. Brytfanna na balkonie. Radovan się wkurwia, bo gołąbki nie są w lodówce, ale na balkonie. (…) Pieprzyć gołąbki na śniadanie. Czy to nie jest najbardziej bośniackie na świecie?” – zastanawia się Marko. Chłopiec nie jest w stanie znieść wiecznych niedzielnych sporów o nic, a zatem wychodzi z domu. „Spieprzam na zewnątrz. Przed blok. To jebanie naprawdę cię wykończy”.

Sposób prowadzenia narracji, a także język powieści zasługuje na słowa uznania. Próby odtwarzania młodzieżowego slangu, zmieniającego się przecież nieustannie, z natury rzeczy narażone są na niepowodzenie i śmieszność. Tłumacz, Tomasz Łukaszewicz, we współpracy z konsultantką językową, Mašą Guštin, dali czytelniczkom i czytelnikom do rąk kawał dobrej językowej roboty: mimo że kolokwializmów i wulgaryzmów jest w powieści mnóstwo, nawet przez moment nie pojawia się wrażenie, że ktoś usiłuje epatować brzydotą. Jak może zabraknąć dosadnego słownictwa przy opisach codzienności na szarym blokowisku, przy wyrażaniu emocji towarzyszących życiowym zawodom, przy zetknięciu się z brutalnością władzy i własną niemocą? Wprawdzie tłumacz chyba nieco przecenił ekspresywne nacechowanie słowa „łoś”, ale te wszystkie „mendy”, „chuje muje”, „gdzieś w pizdu” i „pieprzone mentalności” – naturalnie obok solidnej dawki innych słów należących do zestawu polskich wulgaryzmów – znajdują się dokładnie na swoim miejscu.

Wydaniu książki towarzyszył skandal, który przyczynił się do jej promocji: Vojnović został wezwany na przesłuchanie, na którym musiał tłumaczyć z tego, że w jego powieści w złym świetle została przedstawiona słoweńska policja. Dopiero po interwencji dziennikarzy, pisarzy, a nawet polityków, na czele ze słoweńską Minister Spraw Wewnętrznych, ustało pozaartystyczne zainteresowanie książką i jej autorem. Przyznać jednak należy, że Vojnović „dobrego światła” w stronę policji nie kieruje ni odrobiny. Sposoby działania zaprezentowanych w Czefurzy raus! policjantów nie różnią się niczym od najgorszych metod funkcjonariuszy minionego systemu. Chłopcy zostają wywiezieni radiowozem w środku nocy do odległego od miasta lasu i pozostawieni samym sobie. Policja pastwi się też fizycznie nad zatrzymanymi nastolatkami i zmusza ich do podpisywania dokumentów, według których nie działa im się krzywda („Jak to mnie nie biliście, zajebane pały. To jest zajebany chlew, a dobrze wiesz, że jak nie podpiszesz, to nie wyjdziesz i zatłuką cię jak małpę”), a czekających z niepokojem przed posterunkiem rodziców nastolatków taki stan rzeczy nie dziwi zupełnie. Mimo świadomości, że to fikcja literacka, proza Vojnovicia niepokoi – działania powieściowych policjantów bynajmniej nie sprawiają wrażenia elementu jakiejś social fiction.

Główny bohater powieści dostrzega drobiazgi, z którymi musi sobie radzić codziennie jako czefur. Podkreśla, że Słoweńcy na co dzień lekceważą poprawną pisownię serbskich, chorwackich i bośniackich nazwisk, ale „jak czytasz czarną kronikę w gazecie, włamania, kradzieże, mafia i tak dalej, to wszyscy są Hadžihafisbegoviciowie i Ɖukociowie i wszyscy czefurzy mają ładne đ i ć”. Kwestie etniczne wzmacniają pewne aspekty powieści Vojnovicia, ale nie stanowią do niej jedynego klucza. Bez trudu można w przedstawionych przez autora chłopcach zobaczyć i polską „złą młodzież” – uczniów zdemonizowanych gimnazjów, nastolatków, którzy nudzą się w małych miasteczkach czy spędzają czas na podmiejskim osiedlu, pod blokiem; szwendają się po podwórkach, kłócą się z rodzicami, wagarują, piją, palą papierosy i marihuanę, urządzają burdy i wikłają się w kontakty z policją.

Vojnović pisze o konfrontacji młodych ludzi z bezradnością, bezmyślnością, a nierzadko i realnym złem, a także o rozpaczliwym poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie „kim ja właściwie jestem?”. A robi to w taki sposób, że nie sposób przejść obojętnie.

Tekst publikowany w serwisie Literatki.

Tytuł: Czefurzy raus!

Autor: Goran Vojnović

Wydawnictwo: Wydawnictwo Międzymorze

ISBN: 978-83-9298-48-1-8

Rok wydania: 2010

Liczba stron: 216

Na zakupy w (trochę innym) roku 2000

O negatywnych skutkach śpiewania przy ognisku

Na zakupy w (trochę innym) roku 2000

2012-01-12T22:44:00.060+01:00

CBN Polona

Powieść Looking backward 2000–1887 Edwarda Bellamy’ego z 1888 r., przetłumaczona na język polski przez Józefa Karola Potockiego jako W roku 2000, okazała się światowym bestsellerem przełomu XIX/XX w. W samej Polsce książka doczekała się czterech wydań w przeciągu dwóch lat od publikacji oryginału.

Bellamy w Looking backward 2000–1887 przedstawił świat przyszłości – utopijną rzeczywistość rozprzestrzenionego po całym świecie socjalizmu.

Ludzie w 2000 r. wg Bellamy’ego żyją spokojnie, szczęśliwie i dostatnio, choć nie bogato. Każdy ma możliwość wyboru takiej ścieżki życiowej, jaka jest mu najbliższa, a wszyscy mają tyle samo pieniędzy. Nadmierne posiadanie jest niewygodne – co można robić z tyloma rzeczami? Nie ma problemów z przekraczaniem granic, gdyż administracje poszczególnych – socjalistycznych – państw między sobą dokładnie regulują tę kwestię. Chorzy i niedołężni mają takie dochody jak pracujący, gdyż nie są one związane z pracą. I oczywiście, jak to w utopii: nikt nie wymiguje się od obowiązków, nikogo nie trzeba do niczego motywować, wszyscy są szczęśliwi i chwalą sobie cudowny ustrój, który nastał po dziewiętnastowiecznych kapitalistycznych mrokach.

Od ogółu do szczegółu jednak. Bohater W roku 2000 po przeszło stu latach snu budzi się w mieszkaniu sympatycznej rodziny, znajdującym się na miejscu jego dawnego domu w Bostonie. Doktor Leethe i jego nadobna córka, jako żywo przypominająca Julianowi utraconą narzeczoną, tłumaczą mu, jak działa ten nowy wspaniały świat. Socjalizm socjalizmem, a człowiek ubrać się w coś musi. Julian West towarzyszy więc pannie Edycie w drodze do przybytku, z którego ludzie przyszłości pobierają towary, i pilnie przysłuchuje temu, co opowiada młoda dziewczyna, a wcześniej – jej ojciec.

Ludzie w 2000 r. posługują się kartami kredytowymi.

Nie ma sprzedawców, są tylko kasjerzy.

Zakupów się nie nosi, zakupy docierają same do domu.

Nie ma sensu zaglądać do różnych sklepów: wszędzie oferują ten sam asortyment.

Wszystko znajduje się w jednym miejscu. Miejscu, gdzie błyska i miga.

No proszę! Zdawałoby się, że jak kulą w płot z tą swoją świetlaną przyszłością socjalistyczną pan Bellamy wystrzelił, a tu kawałek płotu okazał się celem.

fot. Stéfan (CC BY SA)

Pełen tekst W roku 2000 jest dostępny na stronach CBN Polona.

Przodkowie entów

O negatywnych skutkach śpiewania przy ognisku

2012-01-09T23:16:00.011+01:00

fot. woodleywonderworks

Przypomniała mi się dziś Wolna kultura Lawrence’a Lessiga i mój ulubiony fragment o amerykańskich skautkach piratkach.

„Bez wątpienia »piractwo« jest złem, a piraci powinni być karani. Jednak zanim wezwiemy katów, należałoby umieścić ideę »piractwa« w pewnym kontekście. U sedna tego coraz częściej stosowanego pojęcia leży bowiem przeświadczenie, które niemal na pewno jest błędne.

Brzmi ono mniej więcej tak:

Twórczość ma wartość. Za każdym razem, gdy używam cudzej twórczości, biorę lub tworzę na jej podstawie, pozbawiam autora czegoś wartościowego. Za każdym razem, gdy biorę coś wartościowego od innych, powinienem uzyskać na to ich zgodę. Odebranie komuś wartościowego dobra bez jego zgody jest złem. Jest formą piractwa.

To pogląd silnie zakorzeniony w toczących się obecnie debatach. Rochelle Dreyfuss, profesor prawa z New York University, krytykuje to, co nazywa teorią własności twórczej, opartą na idei, że»istnienie wartości oznacza istnienie prawa«. Zgodnie z tą ideą, jeśli coś ma wartość, to ktoś musi mieć do niej prawo. Taka perspektywa skłoniła American Society of Composers, Authors and Publishers (ASCAP), organizację chroniącą prawa kompozytorów, do pozwania żeńskiej organizacji skautowskiej Girl Scouts, gdyż ta nie płaciła tantiem za piosenki, które dziewczynki śpiewały przy ogniskach. Ponieważ istniało »wartościowe dobro« (piosenki), więc musiało też istnieć »prawo do niego«, nawet jeśli godziło ono w skautki”.

źródło: L. Lessig, Wolna kultura, CC BY NC SA

Od pewnego czasu czekam na dystopię z globalną organizacją czuwającą nad przestrzeganiem prawa autorskiego w roli głównej. W powieści owej mogą się pojawić tajemnicze skrótowce, np. SOPA, HADOPI czy ACTA, którymi rodzice będą straszyć niegrzeczne dzieci przed snem. A gdzieś w tle powinien majaczyć INDECT. Tak, tak, zdecydowanie – INDECT pasuje do każdej dystopii.

Mimo wyczuwalnych wielkich możliwości obawiam się nieco rozczarowania wtórnością. Jednak świat, w którym ze śpiewających skautek robi się potencjalne kryminalistki, a Turcja musi nacjonalizować swój hymn narodowy, by nie płacić tantiem niemieckiemu stowarzyszeniu praw autorskich, stawia wysoko poprzeczkę.

Przodkowie entów

Ludvig Holberg: Podróż do krajów podziemnych

Przodkowie entów

2012-01-07T11:28:00.010+01:00

fot. siddhu2020

„Przebudzony zdziwiłem się, spostrzegłszy byka dzikiego niedaleko mnie stojącego, którego głos sen mi przerwał. Wnet rzuciłem bojaźliwym okiem na przedmioty otaczające mnie; widziałem słońce wschodzące, łąki zielone i drzewa, lecz podziwienia rzecz godna! ruszające się, chociaż najspokojniejsze powietrze piórka lekkiego poruszyć nie mogło. A gdy byk ryczący prosto do mnie zmierzał, oglądając się na wszystkie strony, schronienia na drzewie blisko mnie stojącego szukałem, gdym na nie wlazł, usłyszałem głos cienki wydający, ale tak wrzaskliwy, jaki zwykł bywać u niewiasty rozgniewanej, w tym gałąź policzek tak mocny mi dała, że od razu na ziemię spadłem. Ciosem tym niby piorunem rażony do konającego byłem podobny, szelest i mruczenie zewsząd mi się słyszeć dało, jakoby w sklepie lub na jarmarku, gdzie wielki nacisk ludu bywa. A gdym otworzył oczy, spostrzegłem cały las wkoło mnie żyjący i ruszający się, gdzie niedawno kilka tylko drzew było.

Trudno wyrazić, jak to zdarzenie pomieszało mi zmysły. Raz zdało mi się, iż to jest tylko sen, znowu mniemałem to być czarodziejstwem narodu, już inne tysięczne myśli snuły mi się po głowie. Ale czasu mi nie pozwolono na dociekanie tych dziwów i ich przyczyn, albowiem przystąpiwszy do mnie, natychmiast inne drzewo spuszcza gałąź, u której na końcu pięć pączków wyrażało niby pięć palców. Tymi leżącego podniosło i krzyczącego unosić zaczęło, postępującym za nami innym drzewom różnego gatunku wielkości i coś gadającym”.

Ludvig Holberg, Podroż do kraiow podziemnych Mikołaia Klimiusza (1741)

Władca Pierścieni: Dwie Wieże, reż. Peter Jackson (2002)

na podstawie drugiego tomu Władcy pierścieni J. R. R. Tolkiena pt. Dwie Wieże (1954)

Wszystko jest remiksem.

Boy i Eldorado, czyli fragment Kandyda

Ludvig Holberg: Podróż do krajów podziemnych

Ludvig Holberg: Podróż do krajów podziemnych

2012-01-06T22:57:00.013+01:00

e-bUW

Ludvig Holberg (ur. 1684 w Bergen, zm. 1754), twórca duńskiego języka literackiego, napisał po łacinie utopijno-fantastyczną powieść pt. Nicolai Klimii iter subterraneum (1741). Rok później Hans Hagerup przetłumaczył ją na duński (Niels Klims underjordiske Rejse). Powieść na język polski z łaciny przełożył Wincenty Stoiński i wydał w 1819 r. jako Podroż do kraiow podziemnych Mikołaia Klimiusza.

W poniższym fragmencie tytułowy bohater trafia do podziemnej krainy. Na początku cieszy go fakt, że on sam zaczął sprawiać wrażenie planety, potem poznaje ludzi drzewa (przypominających do złudzenia entów Tolkiena), a także zostaje oskarżony o próbę gwałtu (!) żony dębu. Sądzi go drzewna kobieta: w krainie, do której trafił, przy nominacji na stanowiska ważna jest nie płeć czy majątek, ale rozsądek, a panna Palmka była najroztropniejszą uczennicą w całym mieście.

--------------------------------------------------------

ROZDZIAŁ I

Zstąpienie do podziemnych krain

(…) Podróż przedsięwzięta była roku 1665 za konsulów Jana Muntche i Wawrzyńca Sewerini, a senatorów Chrysterna Bertholdi i Wawrzyńca Sandio. Za mną postępowało czterech najemników, którzy nieśli potrzebne liny i haki do spuszczenia się.

Szliśmy prostą przez wioskę Sanduicum drogą, skąd najłatwiejszy był przystęp na górę. Dostawszy się na wierzchołek onej, gdyśmy przyszli na miejsce fatalnego otworu, sturbowani przykrą drogą, usiedliśmy nieco i śniadanie jedli. Wtenczas dopiero przeczucie jakiegoś złego odezwało się we mnie. Łydki się trzęsły, a obróciwszy się do towarzyszów, kto by pierwszy próbować chciał tej podróży, zapytałem. Milczeniem odpowiedź zaspokoiła się. Zebrawszy więc wszystkie siły odwagi mojej, rozkazałem wiązać powrozy i mnie dobrze ująć wpół nimi, a gotując się do podroży, polecałem ducha mojego Bogu. Gdy spuścić się już miałem do przepaści, nauczałem kolegów moich, co i jak czynić mieli: to jest, aby powoli sznury popuszczali, ażbym zawołał na nich, a usłyszawszy głos, nazad wyciągnąć mnie powinni byli.

Trzymałem w prawym ręku hak potrzebny do oddalenia przeszkód, które by mi się nadarzyły, i dla utrzymania wagi ciała mego samym środkiem otworu. Lecz gdy zaledwo na dziesięć sążni zniżyłem się, pękła lina; towarzysze moi krzyku narobili, narzekania ich z płaczem zmieszane doszły uszu moich; ale niedługo mogłem dosłyszeć głosu onych; albowiem dziwną prędkością leciałem w przepaść bezdenną, jak drugi Pluto, trzymając niby berło hak w ręku. Blisko kwadransa w ustawicznych obrotach i zamieszaniu umysłu, nie postrzegając najmniejszego światła, zostawałem, gdy nagle małe światełko na kształt mroku, a potem jasne i pogodne niebo ujrzałem. Rozumiałem zatem, że przez odparcie powietrza podziemnego lub mocą wiatrów przeciwnych wyzionęła mnie przepaść na powrót.

Radość moja nie długo trwała długo, gdyż ani słońce, ani niebo, ani reszta, które ujrzałem, za znajome mi planety osądzić mogłem; były albowiem mniejsze daleko od naszych. Sądziłem więc, że albo nowy ten świat uroił mi się w głowie przez imaginację dla poruszenia mózgu, albo żem przeniesiony został w miejsce dla duchów błogosławionych. Z ostatniego mniemania sam wkrótce roześmiałem się, gdy rzeczywiście postrzegłem się być hakiem uzbrojony i kawał sznura za mną wlekącego się, wiedząc dobrze, że ani haku, ani sznurów nie potrzebują do nieba wchodzący, i że strój taki nie podobałby się niebianom; zdawałoby się albowiem, że na kształt tytana olimpiackiego przychodzę wzruszać niebo i bogów stamtąd wyganiać.

Na koniec zastanowiwszy się pilniej, poznałem, że jestem przeniesiony na podziemne niebo i że prawdziwe tych jest mniemanie, którzy utrzymują, iż ziemia jest wydrążona i w jej wnętrznościach zawiera się świat od naszego mniejszy, mający słońce, gwiazdy i planety sobie przyzwoite. Jakoż doświadczenie odkryło prawdę. Pęd, z którym leciałem, zaczął się zmniejszać, gdym się zbliżał do jakiegoś planety, czyli ciała niebieskiego, które się mi, lecącemu, nawinęło pierwsze. Toż ciało tak pomału zwiększać się zaczęło, iż łatwo góry, lasy i wody na nim spostrzec się dały. Ja zaś niby ptak wolno przelatujący skały i przeszywający powietrze między niebem i ziemią latałem. Wtem postrzegam z wielkim podziwieniem, że lot mój ku planecie, który byt dotychczas prostopadły, zaczął się odmieniać w kołowy. Sądziłem się zatem odmienionym w planetę.

Na wspomnienie tego włosy mi na głowie powstały, zwłaszcza przypominając, że do skończenia świata trzeba się będzie w koło obracać. Ale zważywszy, iż ta przemiana bynajmniej ubliżyć nie mogła godności mojej, a to dlatego, iż gwiazda lub inne jakie ciało niebieskie w równej są kolei z głodnym filozofem, owszem zyskiwałem na tym, albowiem powietrze niebieskie czystsze, po którym unosiłem się, głód i pragnienie wszelkie oddalało ode mnie. Przypomniawszy jednak, że mam w kieszeni bułkę chleba bergeńskiego, postanowiłem dobyć i spróbować, czy by mi w tym stanie zostającemu mogło co smakować, ale za pierwszym zaraz ukąszeniem odrazę i obrzydliwość w sobie uczniem; cisnąłem więc od siebie jako rzecz wcale mi niepotrzebną. Rzecz dziwna! Chleb wyrzucony, nie tylko podobnież jak i ja zawieszonym został na powietrzu, ale jeszcze w koło mnie zaczął biegać, robiąc cyrkuł foremny. Stąd doszedłem, że prawidła, które fizycy stanowią względem obrotów ciał niebieskich są prawdziwe i że te w równowadze ułożone jedno względem drugiego ruch mają kołowy. Poszło zatem, że ja, który niedawno opłakiwałem stan mój nieszczęśliwy, żem się chlubił, widząc się nie tylko być powszechnym planetą, ale owszem planetą pierwszego rzędu, którym inne służą, a pycha moja tak była wielką, że gdyby mi się na ten czas który z konsulów lub senatorów bergeńskich nawinął, rozumiałbym ich być drobnymi proszkami, nie wartymi powitania mego, a tym bardziej niegodnymi, abym hak mój powierzył któremu.

Trzy dni całe zostawałem w tym stanie. Obracając się albowiem bezustannie w koło planety najbliższej nocy i dnie rozpoznawać mogłem; widziałem słońce podziemne wschodzące i zachodzące, chociaż ciemności nocy, jaka u nas bywa nie doświadczyłem. Cieszyłem się więc szczęśliwością moją i ubóstwieniem, a uważając się być planetą z bułką chleba niby pomniejszą gwiazdą usługującą mi. „Astronomowie, myślałem sobie, policzą mnie w rzędzie gwiazd nowych i czynić będą uwagi i dociekania około nadzwyczajnego fenomenu”.

Wtem ukazało mi się niezmierne straszydło skrzydlate, które mnie już za rękę, już za nogę, już za kark pochwycić chciało. Sądziłem zrazu, że to jest jeden z niebieskich znaków dwunastu, a zatem jeśli by to prawdą było, życzyłem sobie Panny; nic albowiem w tej samotności podziemnego świata ucieszyć mnie więcej nie mogło, oprócz tej konstelacji. Gdym się przypatrzył lepiej, poznałem srogiego i niemego gryfa. W takiej na ten czas zostawałem bojaźni, że zapomniawszy na moją godność, dobyłem zaświadczeń moich akademicznych, które przypadkiem miałem kieszeni, pokazując one przeciwnikowi memu, wyznając się być studentem, i że w akademii odprawiłem z pochwałą popisy, i argumentami mymi odeprzeć mogę i przeciwnika.

Ochłonąwszy nieco z bojaźni, gdy powróciłem do przytomności, sam roześmiałem się z głupstwa mego. Wątpliwość jeszcze była na jaki koniec gryf ten uganiał się za mną, czy jako nieprzyjaciel, lub też przyjaciel, albo co podobniejsze zdało mi się do prawdy, że może nowością tylko rzeczy pobudzony wzleciał na powietrze, aby swe ciekawością napasł oczy. Widok albowiem ciała ludzkiego na powietrzu obracającego się, a jeszcze z hakiem w ręku i długim powrozem niby ogonem, ciekawością nabawić może każde stworzenie.

Niezwyczajna figura, którą wyrażałem na powietrzu, różne sprawiła domniemania mieszkańcom globu tego, nad którym latałem, jak się potem dowiedziałem. Filozofowie i fizycy mieli to widzenie za kometę, powróz biorąc za ogon. Jedni niewidzialny ten meteor brali za prognostyk złego wypadku jako to: powietrza, głodu lub innej od Boga kary. Drudzy, bieglejsi w naukach i wiadomościach fizycznych, cały korpus mój, ile dojrzeć mogli z daleka, dokładnie opisali, tak dalece, iż odmalowany, opisany i zdefiniowany byłem pierwej, nimem się na ten glob dostał. Wszystkiego tego z śmiechem i ukontentowaniem nasłuchałem się dosyć, stanąwszy na tym świecie i nauczywszy się języka podziemnego.

Ale wróćmy się do naszej historii. Gryfów, zbliżywszy się do mnie, skrzydłami bić i dziobem za nogi porywać zaczął tak dalece, że już poznałem, jaką myślą gość ten przybył odwiedzić mnie. Wziąłem się więc do obrony, a po zadanych mu kilku razach, tak między skrzydła ugodziłem moim hakiem, że wydobyć na odwrót trudno mi było. Tak raniony pędem niezmiernym padał na glob widzialny. Ja trzymając się haka, leciałem tam, gdzie by ptaka owego powietrze unoszące złożyć chciało.

Tak więc ruch mój kołowy zamienił się w prostopadły, i po niejakim czasie, lekko i nieszkodliwie padłem z ptakiem na ziemię, który od rany zadanej wkrótce zdychać musiał.

Noc była, gdym spadł na glob ten, co poznać mogłem z niebytności słońca, nie zaś z ciemności; tyle albowiem światła było, że wygodnie czytać mogłem świadectwa moje akademiczne. Światło to odbija się z firmamentu, czyli od Ziemi przeciwległej Słońcu, której powierzchnia oświecona, tak jak u nas Księżyc przyświeca. Stąd, gdybym tylko uważał samo światło, mała różnica miedzy dniem i nocą okazałaby się, lecz że niebytność słońca sprawuje czas nieco chłodniejszy, a tym samym nocą to nazwać się powinno.

ROZDZIAŁ II

Zstąpienie na planetę Nazar

Zmordowany tą żeglugą powietrzną, gdy zdrowy i nienaruszony osiadłem na globie, leżałem długo nieporuszony czekając, co by nowego się wydarzyć miało, za powrotem dnia przyszłego. Postrzegłem się być w pierwszym niedostatku i czuć mi się dały potrzeby naturalne. Sen oczy zawierał, brzuch pusty łaknąć począł, żałowałem przeto bułki chleba porzuconej. Takimi nieszczęściami zmordowany umysł twardym snem uspokoił się. Chrapałem, jak mi się zdawało około dwóch godzin, gdy straszliwy ryk przerwał sen smaczny.

Przebudzony zdziwiłem się, spostrzegłszy byka dzikiego niedaleko mnie stojącego, którego głos sen mi przerwał. Wnet rzuciłem bojaźliwym okiem na przedmioty otaczające mnie; widziałem, słońce wschodzące, łąki zielone i drzewa, lecz podziwienia rzecz godna! ruszające się, chociaż najspokojniejsze powietrze piórka lekkiego poruszyć nie mogło. A gdy byk ryczący prosto do mnie zmierzał, oglądając się na wszystkie strony, schronienia na drzewie blisko mnie stojącego szukałem, gdym na nie wlazł, usłyszałem głos cienki wydający, ale tak wrzaskliwy, jaki zwykł bywać niewiasty rozgniewanej, w tym gałąź policzek tak mocny mi dała, że od razu na ziemię spadłem. Ciosem tym niby piorunem rażony, do konającego byłem podobny, szelest i mruczenie zewsząd mi się słyszeć dało, jakoby w sklepie lub na jarmarku; gdzie wielki nacisk ludu bywa. A gdym otworzył oczy, spostrzegłem cały las wkoło mnie żyjący i ruszający się, gdzie niedawno kilka tylko drzew było.

Trudno wyrazić, jak to zdarzenie pomięszało mi i zmysły. Raz zdało mi się, iż to jest tylko sen, znowu mniemałem to być czarodziejstwem narodu, już inne tysięczne myśli snuły mi się po głowie. Ale czasu mi nie pozwolono na dociekanie tych dziwów i ich przyczyn, albowiem przystąpiwszy do mnie natychmiast inne drzewo, spuszcza gałąź, u której na końcu pięć pączków wyrażało niby pięć palców. Tymi leżącego podniosło i krzyczącego unosić zaczęło, postępującym za nami innym drzewom różnego gatunku wielkości i coś gadającym.

Mowa uszom moim nie znana nic wyrozumieć nie pozwoliła. Słowa pikel emi, które często powtarzały się, zostały mi tylko w pamięci. Dowiedziałem się potem, iż znaczyły małpę niezwyczajnego kształtu, gdyż ta ziemia ma ich pod dostatkiem, chociaż gatunkiem odmienne od naszych. Inni wzięli mnie za mieszkańca firmamentu, którego ptak jakiś z powietrza przyniósł; co się już zdarzało, świadczyły o tym pamiętniki kraju tego. O tym wszystkim dowiedziałem się aż po kilku miesiącach, gdym się języka nauczył podziemnego. W tym składzie rzeczy bojaźń i pomieszanie umysłu w zapomnienie wszystkiego mnie wprawiło, ani pojąć mogłem, co znaczyły te drzewa gadające, owa procesja liczna, która porządnie i skromnie postępowała. Głosy ich i mruczenia rozlegające się po łąkach i powietrzu oznaczały gniew i nienawiść jakąś i nie bez przyczyny to się działo. Drzewo bowiem to, na które wlazłem, chroniąc się od byka, było żoną pretora, który rządził miastem bliskim, a tak wielkość występku pomnażała się z wielkością osoby obrażonej. Postępek ten był nadzwyczajny u ludu tak skromnego i cnotliwego.

Przyszliśmy do miasta, do którego jako niewolnik byłem prowadzony. Domy wspaniale, niemniej jako i ulice składną symetrią, zdobiły go. Wysokość pomieszkań dochodziła naszych wież, ulice napełnione były przechadzającymi się drzewami, które spuszczane gałęzie witały się wzajemnie, a im więcej spuszczało się onych, tym większym było dowodem uszanowania. Wtem otworzyły się drzwi jednego domu, skąd wychodził dąb. Na widok jego, spuszczając gałęzie, wszystkie drzewa w tył się nieco cofnęły, stąd wniosłem, że to był pretor miasta i poniekąd ten sam, któregom żonę znieważył.

Porwano mnie natychmiast do tegoż domu i drzwi zaparto dobrze. Bojaźń moja powiększyła się znacznie, gdym ujrzał trzech niby na warcie stróżów, z których każdy sześcioma uzbrojony był toporami, podług liczby rąk; ile bowiem znajdowało się gałęzi na nich, tyleż rąk znaczyło. Postrzegłem na wierzchołkach pieńków umieszczone głowy, do naszych wcale podobne, a zamiast korzeni dwie nogi widzieć się dały bardzo krótkie, które żółwi krok im dawały. Stąd każdy wnieść może, iżbym łatwo bardzo uciec mógł, gdybym się tylko z rąk ich wyśliznąć potrafił. Chód albowiem mój względem ich chodu był prawie lataniem.

Abym nie bawił długim opowiadaniem; dokładnie już stad objaśniłem się, iż mniemane drzewa były mieszkańcami tego globu. Widziałem ich być obdarzonymi rozumem i dziwiłem się nad różnością kształtu, w których natura, formując żywotne stworzenia, ma upodobanie.

Wysokość drzew nie dochodziła naszych wysokości, owszem niektóre były wysokości pospolitej naszych ludzi, znajdywały się między niemi i mniejsze jakoby kwiatki i latorośle, a te były dziećmi. W tym zostając stanie, tłumem niezmiernym myśli do głowy zaczęły mi się cisnąć: rozrzewniłem się, przypominając kochaną ojczyznę, pragnąłem na ten czas być najlichszym pomiędzy moimi ziomkami, aniżeliby z największym znaczeniem przestawać miedzy takim stworzeniem. Chociaż bowiem te drzewa zdawały się być towarzyskimi, używającymi języka, obdarzonymi niejakim rozumem, tak dalece że liczyć się mogły pomiędzy stworzenia żyjące rozumne, wątpiłem jednak, aby z nami porównać się mogły.

Zdawało mi się, iż sprawiedliwość, łaskawość i inne cnoty miejsca u nich nie mają. W tych zanurzony myślach rozdzierały się wnętrzności mnie od żalu, a łzy strumieniem płynęły z oczu moich. Pozwoliwszy więc miejscu jękom, narzekaniom i zupełnej rozpaczy, rozpłakałem się na głos, a w tym weszło kilku stróżów moich, których dla toporów trzymających w ręku sadziłem być katami. Prowadzony zatem byłem przez ulice miasta do wspaniałego jakiegoś domu, pośród rynku stojącego. Gdy tak postępowałem, rozumiano by w Rzymie, że na dyktatorską wyniesiono mnie godność, albowiem parada moja większa była niźli ich konsulów, przed którymi dwunastu tylko zawsze szło z siekierami, mnie osiemnaście toporów poprzedzało.

Na drzwiach domu tego odmalowana była Sprawiedliwość trzymająca szale równowagi w ręku. Stąd wniosłem, że dom ten ratuszem być musiał. Wprowadzony wewnątrz, gdzie posadzka i ściany misterna robotę marmurowa przyozdobione były, ujrzałem drzewo siedzące na tronie wyniesionym, złotem powleczonym, z dwoma innymi niby kolegami, wieku podeszłego, po prawej i lewej ręce, niżej nieco, przystanie i skromnie, siedzącymi. Prezes Palma był pomiernego wzrostu, ale znaczny dobrze pomiędzy innymi sędziami, dla różności listków, które były ponapuszczane różnymi kolorami. Strony obydwie otaczało dwudziestu czterech pachołków, każdy sześcioma toporami uzbrojony.

Straszne oczom moim widowisko kazało wróżyć, iż naród ten krwi ludzkiej chciwy i moją na dogodzenie swej namiętności przeleje. Za przyjściem moim senatorowie powstawszy, podnieśli do góry swe gałęzie i po dopełnieniu tego obrządku religijnego, znowu zasiedli swe miejsca.

Milczenie nastąpiło, wszyscy usiedli, a ustawiony byłem u kratek między dwoma drzewami, w baranie skóry obwiniętymi, sądziłem ich być adwokatami, i w samej rzeczy byli nimi. Nim sprawa rozpoczęła się, zasłoniono oczy prezesowi jakimiś kiściami czarnego koloru. Natychmiast zapozywający miał krótka mowę, którą trzy razy powtórzył, a broniący, z równąż krótkością odpowiedział. Nastąpiło milczenie półgodzinne. Przerwał go prezes, zrzuciwszy zasłonę z oczu, podniósł ku niebu ramiona gałęziste, wyrzekł kilka słów poważnie, i z wszelką skromnością, które miały oznaczać dekret mojej sprawy. Po ukończonej albowiem mowie, odprowadzony zostałem do pierwszego więzienia, skąd co moment wyglądałem oprawców moich katowni.

Zostawiony sam sobie przywiodłem na pamięć wszystkie moje zdarzenia, opłakiwałem nieroztropność moją, a śmiałem się z głupstwa narodu tego; wszystko albowiem, com widział, zdało mi się być kuglarstwem aniżeli sądem porządnym, mowy ich, ubiory, ruszenia się, sposób rozpoznania sprawy itd. podobniejszy był do pantominów i przyzwoitszy scenom teatralnym aniżeli poważnemu trybunałowi sprawiedliwości. Tu dopiero poznałem szczęśliwość narodów europejskich i uczułem do żywego stratę ojczyzny mojej.

Gdy tak rozmyślam, wchodzi do mnie drzewo, trzymając jakieś narzędzie w ręku. Tym odpina mi na piersiach suknię obnaża jedno ramię i najzręczniej przebija żyłę, a postrzegłszy krew, z równą zręcznością i szybkością obwiązuje. To gdy się stało z podziwieniem niemałym, jak uważałem, odeszło. Utwierdziła mnie bardziej ta czynność o głupstwie tych ludzi podziemnych. Niedługo jednak zostawałem w tym mniemaniu błędnym: nauczony wkrótce języka podziemnego, gdy wszystkie postępowania ze mną wyłożone mi zostały, pogardę zamienieni w szacunek i zadziwienie.

Proces sądowy tak mi wytłumaczono. Z składu ciała mego wnieśli sobie, iż byłem mieszkańcem firmamentu. Zdawało się, żem chciał zgwałcić niewiastę pierwszego rzędu. Za ten więc występek stawiony byłem do sadu. Adwokat pierwszy przełożył mój występek i o karę przyzwoitą sędziów upraszał. Drugi mój patron nie przeczył temu, ale o zwłokę kary, póki by nie dociekli, kto, co za jeden i skąd jestem. Podnoszenie gałęzi do góry było u nich aktem religii, co zwykli czynić zawsze przed zaczęciem jakiejkolwiek sprawy.

Adwokaci w skórki owcze przyodziani byli na ten koniec, by pamiętali w przełożeniu sprawy na niewinność i sprawiedliwość stronom obydwom winna. Trzykrotne powtarzanie mowy pochodzi z trudności objęcia rzeczy, czym się też ziemi mieszkańcy od innych dystyngują: Rzadko bowiem kto z pomiędzy nich zrozumie od razu to, co czyta albo co raz słyszy. Co większa, mają takich za niezdatnych na sędziów co od razu rzeczy pojmują i rzadko bardzo do urzędów ważnych przypuszczają.

Doświadczenie albowiem nauczyło ich, że w niebezpiecznym zostawała Rplita stanie,gdy zarządzali nią ludzie prędcy i miani pospolicie za wielkiego dowcipu obywateli, powolni zaś i których przez pogardę nazywają głupowatymi, naprawiają częstokroć to, co tamci zepsuli. Uwagi te wszystkie niepospolitym być mi się zdały.

W największe zaś podziwienie wprawiła mnie opowieść o prezesie. Była to panna w tymże urodzona mieście. Roztropność jej tyle znalazła u króla zalet, że uczynioną została kaki, czyli najwyższym sędzią. Żadnej albowiem w tym narodzie nie czynią różnicy w rozdawaniu urzędów, mężczyzna czy kobieta, byle tylko sposobną była do onego, osiągnie go bez ochiby, albo co jedno jest powiedzieć, najgodniejszym ofiarowanym zawsze bywa. By zaś o talentach każdego i zdatności wiadomo było rzadcy kraju, ustanowione są publiczne szkoły, czyli publiczne szkoły, czyli seminaria, których rządcy nazwani karatti (co znaczy examinatora).

Obowiązani są doświadczać każdego w naukach, próbować sił, i zdatności każdego dochodzić; królowi zaś corocznie podawać regestr tych, którzy by do urzędów publicznych sprawowania zdatnymi byli, razem wytknąć, kto w jakiej rzeczy najprzydatniejszym być by mógł ojczyźnie. Król pomieniony regestr, każe wpisywać do księgi, aby przed oczyma mieć zawsze mógł tych, co są sposobni do osieroconych urzędów. Święty i najchwalebniejszy zwyczaj Patuanów, przekonani albowiem są, że nie urodzenie wysokie, nie zaszczyty przodków czynić zwykły roztropnych rządców, lecz nauka i osobiste przymioty każdego.

Prezes wzmiankowany, panna w mieście urodzenia swego uczyniona od króla najwyższym sędzią, gdyż i to mają na baczeniu, że najlepiej wiedzieć może stan i potrzeby miejsca ten, kto się na nim urodził i wychował. Palmka (było to imię panny) była ozdobą przez trzy lata szkoły publicznej i uznawano ją za najroztropniejsze drzewo w całym mieście. Tak bowiem powolną i tępą była w pojęciu rzeczy, że dopiero po trzecim lub czwartym powtórzeniu objąć one mogła. Lecz gdy raz wyrozumiała, zupełnie to przeniknęła, i tak roztrzygała najzawilsze sprawy, iż dekreta jej miane były za wyroki bogów. Przeto żadna uchwała, żaden dekret, przez lat czterdzieści jej zarządzania, od najwyższego trybunału nie był skasowany, owszem najpiękniejszymi pochwałami zawsze uwieńczony. Szkoła więc, która pochlebnie wystawiona była dla kobiet, chociaż na pierwsze ujrzenie zdawała mi się niepotrzebną, nader użyteczna dla krain czyniła przysługę.

Tu pomyśliłem sobie, cóż gdyby żona pretora naszego bergeńskięgo, w miejscu męża swego prawo dyktowała? Co, gdyby adwokata Severini córka, wymową i przezacnymi duszy przymioty obdarzona panna, zamiast głupiego ojca swego sprawę utrzymywała? Zapewne by prawnictwo nasze uszczerbku żadnego stąd nie poniosło, a sprawiedliwość po tylekroć razy zgwałcona by nie była.

Postępując dalej w wykładaniu zwyczajów, powiedzieli mi o puszczeniu krwi, iż to znaczyło, rozwolnienie kary temu, kogo o występek przekonano. Zamiast albowiem ćwiczenia rózgami, karania śmiercią, ćwiertowania, puszczano krew, dochodząc, czyli to winowajca popełnił ze złości lub tylko z ułomności, z poburzenia krwi i humorów i czy tym sposobem poprawionym by być nie mógł. Sądy więc takowe zmierzały bardziej do poprawy obyczajów jak do kary. Poprawa jednak takowa, służyła razem i za karę, ponieważ dekretem sędziego uczyniona operacja nosiła znak niesławy. Gdyby zaś powtórkę ktoś wykroczył, uznany by był taki za niegodnego ich obywatelstwa, nie mógłby się mieścić w mieście i bez różnicy żadnej odcinano takiego od społeczeństwa, karząc wygnaniem na firmament. (…)

Pełen tekst powieści: tom 1. Ebuw.uw.edu.pl, tom 2. Ebuw.uw.edu.pl.

Boy i Eldorado, czyli fragment Kandyda

Wincenty Marewicz: Kolęda na Nowy Rok dla króla i nieszczęśliwego narodu d. 5 stycznia 1794

Boy i Eldorado, czyli fragment Kandyda

2012-01-04T22:06:00.004+01:00

W drodze z baranami z Eldorado

Pierwszego stycznia każdego roku do domeny publicznej przechodzą dzieła twórców, którzy zmarli siedemdziesiąt lat wcześniej, a w związku z tym wygasły majątkowe prawa autorskie do ich utworów. W tym roku domena publiczna powitała takie postaci, jak James Joyce, Virginia Woolf, Ignacy Jan Paderewski, Robert Baden-Powell, Henri Bergson, Emil Zegadłowicz czy Tadeusz Boy-Żeleński. Długą listę (celowo nie piszę „kompletną”, bo skompletowanie takiej listy jest niemożliwe) nazwisk można pobrać ze strony Koalicji Otwartej Edukacji. W nowym roku w zasobach Wolnych Lektur pojawiło się wiele tłumaczeń Boya, między innymi Kandyd Woltera.

Przypomnijmy sobie zatem przy okazji, co bohaterowie ujrzeli w krainie Eldorado.

-----------------------------------------------------------

Wolter:

— Panowie — rzekł gospodarz — widzimy, że jesteście cudzoziemcami; nieczęsto zdarza się nam gościć obcych. Darujcie, iż zaczęliśmy się śmiać, skoroście nam ofiarowali jako zapłatę kamyki z gościńca. Nie posiadacie zapewne tutejszej monety, ale nie trzeba jej zgoła, aby mieć prawo tutaj się pokrzepić. Wszystkie gospody, założone dla dogodności miejscowego handlu, utrzymywane są przez rząd. Tutaj podjedliście bardzo skromnie, bo to jest uboga wioska, ale wszędzie indziej spotkacie się z przyjęciem, jakiego jesteście godni.

Kakambo tłumaczył Kandydowi słowa gospodarza, Kandyd zaś słuchał ich z takim samym podziwem i osłupieniem, z jakim przyjaciel mu je powtarzał.

— Cóż za kraj — powiadali obaj — nieznany reszcie ziemi, gdzie cała natura zda się tak bardzo odmienna od naszej? To snać ów kraj, gdzie wszystko jest dobrze: bezwarunkowo musi być bodaj jeden taki na świecie. Nie ma co: mimo wszystko, co prawił mistrz Pangloss, często trzeba mi było zauważyć, że w Westfalii rzeczy szły dość kulawo.

Kakambo zdradził gospodarzowi swą ciekawość, tamten zaś odpowiedział:

— Jestem człowiek bardzo nieuczony i dobrze mi się z tym dzieje; ale mamy tu starca, który żył niegdyś na dworze: to najuczeńszy człek w całym królestwie i bardzo przystępny.

Zaczym poprowadził Kakambę do starca. Kandyd grał jedynie podrzędną rolę i towarzyszył swemu słudze. Weszli do domostwa bardzo skromnego, brama była srebrna, gzymsy zaś tylko złote, ale obrobione z takim smakiem, iż najbogatsze stiuki nie byłyby ich zaćmiły. Przedpokój był po prawdzie wykładany jedynie rubinami i szmaragdami; ale gust ich wzoru okupywał nadmierną prostotę.

Starzec przyjął cudzoziemców na sofie wyścielonej pierzem kolibrów i podał im chłodniki w naczyniach rżniętych w diamencie; po czym zaspokoił ich ciekawość w tych słowach:

— Liczę stosiedemdziesiąt i dwa lata i słyszałem od nieboszczyka ojca, koniuszego królewskiego, o nadzwyczajnych przeobrażeniach krainy Peru, których on był świadkiem. Królestwo, w którym się znajdujemy, jest dawną ojczyzną Inkasów; opuścili je bardzo nieroztropnie z zamiarem ujarzmienia nowych krajów i w końcu ponieśli śmierć z ręki Hiszpanów.

Ci książęta, którzy zostali w ojczyźnie, byli rozsądniejsi; nakazali, za zgodą narodu, iż żaden mieszkaniec nie wyjdzie nigdy poza granice królestwa; oto co zachowało nam dawną niewinność i szczęście. Hiszpanie mają niejasne wiadomości o tym kraju: nazywają go Eldorado; pewien Anglik, nazwiskiem kawaler Raleigh, zbliżył się nawet doń mniej więcej przed stu laty; ale, ponieważ kraj nasz otoczony jest niedostępnymi skałami i przepaściami, byliśmy dotąd bezpieczni od drapieżności narodów Europy, które dziwnie są łase na kamienie i muł naszej ziemi i które, aby je posiąść, wymordowałyby nas do ostatniego.

Rozmowa trwała długo: przedmiotem jej była forma rządu, obyczaje, kobiety, publiczne widowiska, sztuki. Wreszcie Kandyd, który zawsze miał zamiłowanie do metafizyki, zapytał przez Kakamba, czy mieszkańcy tego kraju mają jakowąś religię.

Starzec zarumienił się nieco.

— Jak to! — rzekł — możecie wątpić? Czy bierzecie nas za niewdzięczników?

Kakambo spytał nieśmiało, co za religię wyznają. Starzec poczerwieniał znowu:

— Czyż mogą być dwie? — zawołał. — Mamy, jak sądzę, religię całego świata; uwielbiamy Boga od wieczora do rana.

— Czy uwielbiacie tylko jednego Boga? — rzekł Kakambo, wciąż służąc za tłumacza wątpliwościom Kandyda.

— Oczywiście — rzekł starzec — że nie ma ich dwóch, trzech ani czterech. Przyznam się, że ludzie z waszych stron zadają dosyć osobliwe pytania.

Kandyd nie przestawał zasypywać pytaniami dobrego starca; chciał wiedzieć, w jaki sposób zanosi się prośby do Boga w Eldorado.

—Nie zanosimy ich wcale — rzekł dobry i czcigodny mędrzec — nie mamy go o co prosić, dał wszystko, czego nam trzeba; dziękujemy mu bez przerwy.

Kandyd ciekaw był zobaczyć kapłanów: spytał, przez Kakambę, gdzie się znajdują. Dobry starzec uśmiechnął się.

— Moi panowie — rzekł — wszyscy tu jesteśmy kapłanami; król i wszyscy ojcowie rodzin śpiewają uroczyście dziękczynne pieśni co rano, a kilkutysięczny chór towarzyszy im.

— Jak to! nie macie mnichów, którzy nauczają, dyskutują, rządzą, knują i palą żywcem ludzi będących innego zdania?

— Chybabyśmy oszaleli — odparł starzec — wszyscy jesteśmy tu jednego zdania: nie rozumiem, co to za mnichy, o których mówisz.

Słysząc to, Kandyd rozpływał się w zachwycie i powiadał sobie w duchu: „To grubo odmienne niż Westfalia i zamek wielmożnego barona: gdyby przyjaciel Pangloss widział Eldorado, nie byłby już powiadał, że zamek Thunder-ten-tronckh jest możliwie najlepszym tworem na ziemi; to pewna, że podróże kształcą”.

Po długiej rozmowie dobry starzec kazał zaprząc karocę w sześć baranów i przydał podróżnym dwunastu ludzi, aby ich zawieźli do dworu.

— Darujcie — rzekł — iż wiek pozbawia mnie zaszczytu towarzyszenia wam. Król przyjmie was w sposób, na który nie będziecie się pewnie uskarżać, a jeśli to lub owo nie przypadnie wam u stołu do smaku, raczycie wybaczyć.

Kandyd i Kakambo wsiedli do karocy; barany pomknęły jak wiatr. W niespełna cztery godziny zajechali przed pałac królewski, położony na krańcu stolicy. Pałac wysoki był na sto dwadzieścia stóp, a na sto szeroki; niepodobna opisać, z jakiej materii był zbudowany. Łatwo sobie każdy wyobrazi, o ile musiała ona przewyższać kamyki i piasek, które nazywamy złotem i drogimi kamieniami.

Dwadzieścia pięknych dziewcząt sprawujących straż przyjęło Kandyda i Kakambę w progu, zawiodło ich do łaźni, ubrało w suknie tkane z puchu kolibra; po czym wielcy oficerowie i wielkie oficerki Korony zaprowadzili ich do komnat Jego Królewskiej Mości. Szli wedle tamecznego obyczaju między dwoma rzędami muzykantów, każdy po tysiąc ludzi. Kiedy zbliżali się do sali tronowej, Kakambo spytał ochmistrza, jak należy pozdrawiać Majestat; czy padając na ziemię kolanami, czy brzuchem; czy przykładając ręce do głowy, czy do pośladków; czy zlizując proch z podłogi; słowem, jaki jest ceremoniał.

— Zwyczaj jest — odparł ochmistrz — uścisnąć króla i ucałować go w oba policzki.

Kandyd i Kakambo rzucili się na szyję Majestatowi, który przyjął ich z nieopisaną uprzejmością i zaprosił grzecznie na wieczerzę.

Tymczasem oprowadzono ich po mieście, pokazano budowle publiczne wznoszące się pod chmury, stopnie ozdobione tysiącznymi kolumnami, fontanny z czystej wody, fontanny z wody różanej, ze słodkich likierów, które płynęły ustawicznie po wielkich placach wyłożonych jakimś drogim kamieniem, wydającym zapach podobny woni goździków i cynamonu. Kandyd zapragnął widzieć gmachy sądowe, pałac sprawiedliwości; powiedziano mu, że nic podobnego nie istnieje i że w tym kraju nie znają procesów. Spytał, czy istnieją więzienia; powiedziano mu, że nie. Co go najwięcej i najprzyjemniej zdziwiło, to Pałac Nauk z galerią długą na dwa tysiące kroków, szczelnie zapełnioną matematycznymi i fizycznymi przyrządami.

Oprowadziwszy gości w ciągu popołudnia po tysiącznej może części całego miasta, zawiedziono ich z powrotem do pałacu. Kandyd siadł do stołu w towarzystwie króla, sługi swego Kakamby i licznych dam. Nigdy nie widziano znakomitszej zastawy i nigdy nikt nie iskrzył się tak dowcipem przy wieczerzy, jak król owej krainy. Kakambo tłumaczył Kandydowi wszystkie trefne odezwania króla, które nawet przetłumaczone nie traciły swej trefności. Ze wszystkich rzeczy, które zdumiewały Kandyda, ta pewnie nie najmniejszy dawała mu powód do zdziwienia.

Spędzili miesiąc w tej gościnie. Kandyd bez ustanku powtarzał:

— To prawda, przyjacielu, jeszcze raz ci przyznaję, że zamek, w którym się urodziłem, nie umył się do tej rozkosznej krainy; ale cóż! nie ma tu Kunegundy, a i ty zostawiłeś pewnie jaką damę serca w Europie. Jeśli zostaniemy tutaj, będziemy po prostu tym, co drudzy; jeśli natomiast wrócimy do kraju, bodaj z tuzinem baranów obładowanych tutejszymi kamykami, staniemy się bogatsi niż wszyscy królowie razem, nie będziemy się musieli obawiać inkwizytorów i z łatwością zdołamy odzyskać Kunegundę.

Ten pogląd spodobał się Kakambie; tak miło jest uganiać po świecie, odgrywać ważną rolę wśród swoich, popisywać się tym, co się widziało w podróżach, iż dwaj szczęśliwcy postanowili wyrzec się swego szczęścia i poprosić najjaśniejszego króla o pozwolenie odjazdu.

— Robicie głupstwo — rzekł król — wiem dobrze, że w moim kraju nie ma nic nadzwyczajnego; ale kiedy człowiekowi jest gdzieś znośnie, trzeba się tego trzymać. Nie mam oczywiście prawa zatrzymywać cudzoziemców; byłaby to tyrania obca zarówno naszym prawom jak i obyczajom; wszyscy ludzie są wolni; jedźcie, kiedy zechcecie; ale wydostać się stąd jest dosyć trudno. Niepodobna jest płynąć pod prąd bystrej rzeki, którą dostaliście się tu cudem i która kryje się pod sklepieniem skał. Góry, które otaczają całe królestwo, mają dziesięć tysięcy stóp i strome są jak ściana; każda ma w obwodzie więcej niż dziesięć mil; zejścia z nich nie ma, chyba prosto w przepaść. Mimo to, skoro koniecznie chcecie jechać, dam rozkaz inżynierom, aby zbudowali machinę, która by was mogła wygodnie stąd przenieść. Skoro się znajdziecie poza górami, nikt z tutejszych nie będzie wam mógł towarzyszyć; poddani moi uczynili ślub nie opuszczać nigdy tej doliny, a zbyt są roztropni, aby go łamać. Poza tym możecie mnie prosić o wszystko, co się wam spodoba.

— Prosimy waszą królewską mość — rzekł Kakambo — jedynie o kilka baranów obładowanych żywnością, kamykami i błotem tego kraju.

Król zaśmiał się:

— Nie rozumiem — rzekł — co za upodobanie mają wasi ziomkowie europejscy w naszym żółtym błocie; ale weźcie, ile się wam podoba i niech wam służy.

tłum. Tadeusz Boy-Żeleński

źródło: Wolne Lektury

Metropolis (i nie tylko) w La Cinémathèque Française

Wincenty Marewicz: Kolęda na Nowy Rok dla króla i nieszczęśliwego narodu d. 5 stycznia 1794

2012-01-01T16:16:00.007+01:00

Zdecydowanie niewesoła kolęda noworoczna, bo z 1794 r., ale takie ciekawe klątwy („Chleb co jedzą, powietrze, którym oddychaią / Niech zdrayców rozczłonkuje jadem zarazone / Niechay w doskwiernych bólach ustawnie konaią / lecz życie niech nie będzie ich póty kączone…”) i taka ładna ortografia – o czcionce nie wspominając – że warto zerknąć.

całość (z częścią do króla): Pbi.edu.pl

Metropolis (i nie tylko) w La Cinémathèque Française

Aleksander Brückner, Walka o język (fragmenty)

Metropolis (i nie tylko) w La Cinémathèque Française

2011-12-29T20:04:00.012+01:00

W paryskiej La Cinémathèque Française jeszcze przez miesiąc można podziwiać wystawę poświęconą Metropolis Fritza Langa z 1924 r., powstałemu na podstawie powieści Thei von Harbou (niżej francuski trailer odrestaurowanej wersji filmu).

Jeśli ktoś z Was uczestniczył lub ma zamiar uczestniczyć w wydarzeniach związanych z tą wystawą, pozostaje mi tylko zazdrościć, jeśli jednak nie – zachęcam do prześledzenia materiałów jej poświęconych zamieszczonych na stronie La Cinémathèque Française. Zdecydowanie przyda się znajomość francuskiego, ale i bez niej na część śmiało można zwrócić uwagę.

Warto kliknąć:

– świetna „porównywarka” dzieł Fritza Langa i Tima Burtona, która powstała już wprawdzie w związku z wiosenną wystawą poświęconą Timowi Burtonowi, ale tym niemniej jest godna uwagi,

– lista filmów, których akcja ma miejsce w wyobrażonej futurystycznej metropolii, niektóre z nich są wyraźnie zainspirowane filmem Langa.

Aelitę, rosyjski niemy film science fiction w reżyserii Jakova Protazanova z 1924 r., którego akcja rozgrywa się częściowo w realiach sowieckich, a częściowo na Marsie, można obejrzeć w całości na YouTube.

Poza tym na stronie La Cinémathèque Française dostępne są rozmaite animacje, streszczenia, zdjęcia, plakaty, rysunki, m.in.:

– powiększenie robotów w Metropolis,

– zdjęcia z Kobiety na Księżycu Fritza Langae,

– kino niemieckich ekspresjonistów.

Inne materiały poświęcone wystawie, w tym lista i tematy konferencji, nagrania wideo (po francusku) dostępne tutaj.

Przy okazji można też obejrzeć wirtualną wystawę poświęconą Stanleyowi Kubrickowi oraz zapoznać się z materiałami dotyczącymi Tima Burtona oraz Georges’a Mélièsa.

Film Metropolis jest dostępny w zasobach Internet Archive.

Na Vimeo.com można obejrzeć też przeprowadzoną w 1974 r. rozmowę Williama Friedkina z Fritzem Langiem na temat Metropolis, M, Adolfa Hitlera i nie tylko.

A jeśli ktoś ma ochotę na metropolisowe filmoznawcze podstawy lub na oświecenie kogoś na temat owych podstaw, polecam tekścik przygotowany na potrzeby projektu Edukacja Filmowa przez Szymona Drzażdżewskiego pt. Nakręcana apokalipsa – Metropolis Fritza Langa (1927).

Truman, nie możesz odejść

Aleksander Brückner, Walka o język (fragmenty)

Aleksander Brückner: Walka o język (fragmenty)

2011-12-27T22:32:00.015+01:00

U progu niespodziewanie ziszczonej państwowości polskiej należy się nam przeprowadzenie ogólnych a jednolitych prawideł językowych, obowiązujących odtąd każdego z nas w piśmie, gdyż o nie przeważnie chodzi; mowie ustnej pęt się nie narzuca w przekonaniu, że i tak z czasem pismo na nią wpływa, jak i na odwrót do niej się stosuje. Dbałości o schludność czy wytworność i o rodzimość szaty językowej i jej kroju nie zaliczymy chyba do niepotrzebnego marnowania czasu i pracy, papieru i druku, dlatego też podjąłem się wywodów poniższych i z tegoż stanowiska proszę o ich ocenę. Chwilę, zdaje się, obrałem najbardziej stosowną: nowym zadaniom, nowemu powołaniu na szerszej widowni ma sprostać język, wolny od zaśmiecenia cudzoziemszczyzną, co go nieraz szpeciła, wolny od nierównomierności w pisowni, co mu chluby nie przynosiła. Przyłożyć się do tego w jakiejkolwiek mierze było zadaniem aż nadto pożądanym.

Jak daleko i to już nieodwrotnie po tej pochyłej drodze zabrnęliśmy, pokaże byle jak sklecone, niemądre zdanie, w którym za to ani jednego polskiego słówka nie umieścimy. Np. „rada zafrasowana poszukuje na gwałt, nie na żarł, bo z musu, malarza i budowniczego, (nie w celach dla sztuki ważnych), aby powetować szkody w rynku, ratuszu i szkole, na jakie para burmistrzująca, niedokształcony murarz i gburowaty blacharz, od dachu, cegieł, komina, rynny i strychu, aż do kuchni i bruku trybem niestosownym gminę wykierowała”. Przecież w cały tym zdaniu, pominąwszy niczego nie dowodzącej spójki, Niemiec na Niemcu siedzi i Niemcem pogania, chociaż tego wcale już nie odczuwamy; trzebaż sobie uprzytomnić należycie, co to znaczy, że obszerne zdanie, o najzwyklejszej treści, składa się z samych obcych, niemieckich słów, których własnymi już nie zastąpimy nigdy. Kto sobie zada nieco trudu („fatygi” po polsku) i na „ambicję” (jak to po polsku?) weźmie, może i z słów łacińskich, co w Europie (nieromańskiej) z obiegu już wyszły zupełnie, podobne uklecić zdanie.

Kiedyż właściwie zaczęła się ta jego [języka] poniewierka? Łączą ją mimowolnie, choć mylnie, ze wszechwładzą łacińską, jakobyśmy dopiero od humanistów i ich szkoły nawykli zachwaszczać język honorami, sentymentami i afektami bez końca. Niestety, łacina napotkała już język nieodporny, bo złe znacznie wcześniej się zaczęło. Dziwnym, ale u nas zwyczajnym niedopatrzeniem zżymała się wprawdzie warstwa rządząca na mieszczaństwo niemieckie, panoszące się po Poznaniach i Krakowach, wydała mu jednak sama język własny na łatwe łupy. Już bowiem w XIV i XV wieku zalała niemczyzna język i niepowrotne wyrządziła w nim straty i ubytki, których dziś już nie naprawimy więcej.

Zrąb słownictwa naszego wynieśliśmy już z wieku XV i do dziś go tak piastujemy: upstrzony w sposób nieludzki. Co innego byłoby, gdybyśmy tylko z nowymi, obcemi rzeczami, urządzeniami itd. nowe, obce ich nazwy przyjmowali. Nie dziwimy się, że np. nazwy kwiatów, warzywa; owoców, wszelkie nazwy kuchenne, od potraw aż do naczynia, zatrzymaliśmy obce, jak je benedyktyn czy cysters dawny, lub inny Niemiec, wprowadził. Więc róża, lilia, ruta, barwinek, mięta, rumianek (nie rumiany przecież, lecz żółty), sałata, piotruszka, chrzan, rzodkiew, cebula, marchew, łuk, kmin, brzoskiew itd.; albo placek, kluski, szpik, smalec, szynka (dawniej i szołdrą przezywana); albo konwie, węborki, panwie, kubki, kubły, beczki, puszki, skopce, kobiałki, skrzynie, króbki itd., to wszystko przybysze, co z przedmiotami samymi u nas nastały, co często i w samem ich źródle, w języku niemieckim, również tylko przybyszami romańskimi przeważnie bywały (np. radix, korzeń, stąd niemieckie rettich, a stąd nasza znowu rzodkiew itp.).

W tych dawnych czasach nikt o to ani pytał, brał żywcem, co pod ręką było, głowy sobie nad tym nie suszył i nie mielibyśmy nikomu za złe, gdyby się na tym złe zakończyło. Ależ tak nie było; miłe złego początki — od tych usprawiedliwionych w znacznej mierze przybyszów padła istna zaraza na cały język, co teraz i bez najmniejszego usprawiedliwia cudzoziemszczyzną i tam się obtykał, gdzie przez to błędu grubego i winy niepoprawnej się dopuszczał. Bo jakież były skutki? Oto miał np. wóz polski (i ma poniekąd nawet na zniemczonym Śląsku po dziś dzień) -oje; wyrzuciliśmy to prastare, piękne słowo i zastąpili brzydką, ale za to niemiecką dyszla, a później jeszcze piękniejszym dyszlem. Po co i na co? I tak ciągle. Los, traf, obszar, plac, kawał itd., rachować, szanować, warować, cofać itd. i niezliczeni inni Niemcy rozpanoszyli się na stałe w języku od wieków średnich i tak zżyliśmy się z nimi, żeśmy zupełnie o ich pochodzeniu obcem zapomnieli. Jaka cena lub zacz stoi, pytał niegdyś prawy Polak, zastąpił to przez co kosztuje już wcześnie; nawet herbowa szlachta, to jest Erb(ge)schlecht, brzydząca się mieszczuchem Niemcem, najspokojniej szyndowała (zamiast rozbijała) po drogach, a gwesiła się (zamiast upewniała) po sądach w wieku XIV, osadzała, jak gburów na swoim gbicie, tak niemczyznę w swoim słowniku. Jak pozapominaliśmy o właściwym wielu słów naszych rodowodzie i jakie o tym wszystkim panują u nas wyobrażenia, pouczy zdanie, wyczytane w piśmie, językowi poświęconym wyłącznie, o tej samej rzeczy: „Niewątpliwie wyrazy takie, jak: butersznyt, banhof, żurnal, ankieta, dżentelmen itp., nie powinny się znajdować w języku, mającym: bułkę z szynką, dworzec kolejowy, dziennik, zebranie, szlachcica itp., ale trudno usunąć: lampę, kałamarz, papier, bibułę, komodę, szafę, fotel, a nawet telegram lub kopertę, bo to są okazy i dowody cywilizacyi tak z naszym życiem zrosłe, że ich usunięcie lub zastąpienie choćby nawet szczęśliwymi nowotworami zburzyłoby nam świat istniejący i stworzyło coś obcego i niemiłego”.

Nie myślimy kreślić całego, aż nadto smutnego obrazu włamywania się do nas słów obcych; przemilczymy, jak się po niemczyźnie i łacinie, po węgierszczyźnie i włoszczyźnie, francuszczyzna przysłużyła, od filutów, kajetów i fuzyi począwszy. Milczymy dalej o roli braci słowiańskiej, jak to niegdyś od Czechów, później od Rusi łataliśmy język najniepotrzebniej w świecie; ci przybysze zazwyczaj nie noszą piętna obczyzny na czole, jak tamci, chociaż i między nimi nie brak takich, co się z językiem kłócą, np. sobory zamiast zborów, a sojusze zamiast zwięzów, albo wszelkie słowa z ruskim, niepolskim -ere, -owe: czereśnie, czeremchy, czeredy, nadwerężenia; czerepy, zamiast: trześni; trzemchy, trzody, trzopu itd. Milczeniem pomijamy i słowa polskie, co pod obcym, znowu przeważnie niemieckim wpływem nowego, niepolskiego nabrały znaczenia, np. zamek albo pokój, co od komnaty albo izby tylko pozornie odbiegły, bo takie nowe znaczenie, zamiast jedynie uprawnionego zamknięcia albo spokoju, nadaliśmy im przykładem niemieckim; tak samo miasto, sklep, zagajenie (wieca) itp. do słowiańskiego znaczenia: miejsca, sklepienia-piwnicy, gajenia (drzewami), całkiem inne, niemieckie znaczenie wniosły.

Wmówiliśmy w siebie, że nowotwory szpecą język, więc niech go raczej słowa obce szpecą. Ależ język zawsze stał nowotworami; każdego słowa ktoś kiedyś po raz pierwszy użył. Więc wystrzegamy się chyba nowych nowotworów, zakreśliwszy językowi granice, jakby był martwy, gdy on z żywymi naprzód kroczyć winien? Dziś, gdyśmy do parasola i parasolki i do tylu innych przybłędów nawykli, ośmieszamy tych, coby nieproszonych gości wyprosić chcieli, jak gdyby nie należało się wyrzec raz na zawsze wszelkich podobnych „okazów i dowodów cywilizacji” (?). Kłócono się niedawno temu namiętnie o werbunki dla legionów; czyż te zastępy niegodne zaciągów? Szpicę wprowadzono nie od dziś, istniała już w wieku XV., jak i hetman (Hauptmann) i późniejsi obersztery (zawsze tak w w. XVII) itd.; dziś szpicę odnowiono umyślnie, dlatego, że w pierwotnych legionach tak mawiano; ale czyż mamy właśnie ich grzechy językowe naśladować?

Każdej nowince, wynalazkowi itd. winna towarzyszyć nazwa polska. Gdybyśmy tej słusznej zasady przestrzegali, nie kłopotalibyśmy teraz głowy parasolami, kałamarzami; butersznytami. Druga równie słuszna: nie należy poświęcać rodaka obcemu. Trzecia: nigdy nie powinien nowotwór razić poczucia językowego. Przeciw tym zasadom, najpierwotniejszym, grzeszymy stale. Nie znosi np. język złożeń wygodnych, niemieckich, dwu rzeczowników, więc parostatek nie jest słowem polskiem, boć to dosłownie Dampfschiff, co lud krótko nazywa (jak np. na Śląsku bana, z Eisenbahn ogólna) szyfą, gdy polska dlań nazwa: parowiec, urobiona od przymiotnika parowy. Więc deszczochron był nie polski; należał się nam jakiś deszczowiec lub coś w tym rodzaju, słonkowiec od słońca, bo słonecznika używaliśmy już w innym znaczeniu, podobnie by słomkowiec kapelusz słomkowy wyrażał. Wedle wzorów jak gajowy można zamiast niepolskiego listonosza, co tylko brieftragera przekabacił, użyć wyrazu listowy, dziś i listowa, podczas gdy obok motorowego, motorka wystarcza. Że listonosz nie Polak, dowiedzie nam już to, że nie możemy w podobny sposób np. wodonosza obzywać, co może być tylko wodziarzem lub wodnikiem, a bywa i woziwodą wedle ulubionego u nas składania słów z czasownikiem, niby z rozkaźnikiem, jak: liczykrupa, wędzikaleta, rzezimieszek, gryzipiórko, waligóra itp. Oprócz nich górują u nas złożenia przymiotnikowe, np. ciemnozielony, rudobrody, dwulicowy, obojętny, widnokrąg, wielkolud itp.; ależ wszelkie inne złożenia raczej już do wyjątków należą i nie należy ich zbyt pomnażać. Więc zamiast mrówkojada mrówczarz zupełnieby wystarczył. Mamy wprawdzie listopad, bo liścień (wedle wrzesień lub kwiecień) za małoby mówił; zamiast wodospadu mieliśmy dawniej jedno słowo, zapomniane zupełnie.

Można wprawdzie i inaczej na tę cudzoziemszczyznę się zapatrywać; kto wady i ułomności we cnoty przeobraża, upatrzy łatwo w przyswajaniu i przetrawianiu tylu obcych żywiołów, jakiego nasz język dokonał, oznakę jego siły i żywotności; powoła może nawet na przykład angielszczyznę, co z podkładu niemieckiego, saskiego, zalana francuszczyzną doszczętnie, omal przez nią zagłuszona, w język światowy urosła. Wobec takiej przechwałki nie wadziłoby zaznaczyć, że moc niemczyzny w języku, naruszając jego znamiona słowiańskie, bynajmniej mu znaczenia ogólnoludzkiego nie przysporzyła; że to słabość tylko, której ulega z dziwną łatwością każde plemię słowiańskie, podatne na wszystko co obce.

Proza bułgarska, nowela ukraińska trącą tak silnie rosyjskim zapachem, że mimowoli je czytasz jako dosłowny przekład, że wydają się nie rzeczą samoistną, lecz raczej przelewem na gwarę. Naszego języka przeciwnie z żadnym innym nie pomieszasz; nigdy samoistności jego nic nie zagrażało i wpływy obce tylko powierzchni dotykały, w głąb nie szły; na tej to odrębności urosło piśmiennictwo dawne i nowe i nic jej nie podważyło. Tej siły pewni i świadomi możemy z większym spokojem owo wdzieranie się i ścieranie cudzoziemszczyzny przeglądać.

Nie myślimy też wcale wojny jej wypowiadać. W czasach, gdy opadają przegrody, dzielące dotąd ludy, gdy najruchliwsza wymiana myśli, towarów, ludzi cały świat ogarnęła, nie miejsce na trwożliwe zaskorupianie się w własnym narzeczu i nie boimy się nazywać obcych i nowych rzeczy obcą i nową ich nazwą, nie żachamy się przed telegrafem czy telefonem, przed torpedą czy balonem, przed patentem czy ankietą, nie myślimy ich spolszczać na gwałt; to są wyrazy ogólnie przyjęte, w każdym języku od Grenlandii do Tasmanii. Przychodzi to tym łatwiej, że dla oznaczania tych nowych rzeczy, nie ubliżając żadnemu językowi żywemu, używa się giętkiego, choć martwego języka Homera i Pindara. Ale i łaciny poświęcać nie myślimy, instynktu czy nerwu przed każdem spolszczeniem obronimy.

I tak było zawsze; z nową, obcą rzeczą rozpowszechniała się po całej Europie nowa obca nazwa. Więc słusznie przezywamy wszelkie nowe dla nas rośliny, owoce, wyroby, od jedwabiu i papieru do perkalu i kauczuku obcemi słowami, najczęściej po całej Europie obiegającemu Ale najniesłuszniej w świecie przejęliśmy atrament, kałamarz, scyzoryk; lusterko, bibułę (czy dla dowcipu, u nas możliwego: odsuń się ode mnie, bo ja bibuła, a ty Żyd?) i setki innych; jak ołówek Bleistiit tłumaczy a leniuszek Faulenzer (podkładka liniowana), tak samo należało się tłumaczenie i owym łacinnikom; dlaczego koperta zamiast obłożki albo fotel ma być „dowodem cywilizacji” (chyba niedołęstwa), którego naruszać nie wolno, nie rozumiemy.

Mimo wszelakich zastrzeżeń każdy krok na tym polu, co słusznej miary nie przekracza, powitamy radośnie, jako oznakę, że zastanawiają się ludzie nad językiem, że nie poddają się ślepo nałogowi, bardzo wygodnemu, ale i szpetnemu zarazem. Nie naruszymy przenigdy słownictwa naukowego, zawodowego, w umiejętnościach czy w rzemiośle, ale po cóż mówić o gazetach, kiedyż mamy dzienniki; o administracyi, kiedy jest zarząd, o inseratach czy anonsach, kiedy są ogłoszenia? Wypowiadając, bynajmniej nie pierwsi ani ostatni, walkę cudzoziemszczyźnie, wiemy dobrze, że i najlepszą myśl ośmieszyć można, również jak i to, że każdy początek trudny; ależ nie należy się dawać odstraszać jednem czy drugiem; szczególniej o nic łatwiej, niż o kpiny; komu jednak cel dobry przyświeca, o nie ani pyta; obyśmy tylko chcieli chcieć.

wybór fragmentów UD, całość: Internet Archive

Truman, nie możesz odejść

Na paryskim bruku

Truman, nie możesz odejść

2011-12-25T13:39:00.005+01:00

„– Kim jesteś?
– Twórcą programu telewizyjnego niosącego nadzieję, radość i natchnienie milionom widzów.
– A kim ja jestem?
– Gwiazdą.
– Nic nie było prawdziwe?
– Ty byłeś prawdziwy. Posłuchaj, Truman, w realnym świecie jest niewiele więcej prawdy niż w świecie, który dla Ciebie stworzyłem. Te same kłamstwa, ta sama obłuda. Ale w moim świecie niczego nie musisz się bać. Znam Cię lepiej, niż Ty sam. (…). Nie możesz odejść”.

Cóż, jakiś happy end przecież być musi. Nie ten, to inny.

Pamiętniki mojego pobytu na Xiężycu

Na paryskim bruku

2011-12-22T19:40:00.001+01:00

Gdy rozpoczynam lekturę książki traktującej o tzw. poważnych problemach, a do takich z pewnością należy zaliczyć bezdomność, zawsze tli się we mnie obawa, że czekają mnie zmagania z mało oryginalną odautorską tezą bądź – co gorsze – z postulatem cukierkowych wzruszeń. Tymczasem próżno u Romana Grena szukać morałów. To raczej próba przyjrzenia się przychodzącym i odchodzącym ludziom tak po prostu – bez wyrażania emocji, bez formułowania prze(d)sądów, jednak – na szczęście – nie na zimno. „Każdy ma w sobie własną opowieść” – śpiewają ładnie, choć średnio oryginalnie, łódzcy Normalsi. Schronisko to niewielki tomik zawierający fragmenty właśnie takich ludzkich opowieści. Każdy rozdział książki poświęcony jest innym osobom. Opisywanych łączy ze sobą to, że trafili na nocleg do Grobowca, czyli tytułowego schroniska.

Przychodzący może być każdym. W Grobowcu, czyli schronisku dla bezdomnych, pojawiają się mężczyźni podający się za aktorów, polityków, przedsiębiorców. Łóżko w noclegowni zajmuje m.in. błąkający się po Francji Rosjanin Stiopa. Kiedyś po premierze Wujaszka Wani (gdzie mężczyzna grał jedną z ról) żona zdradziła go ponoć z jego przyjacielem Wołodią. Inny z „mieszkańców” Grobowca, Mayema, zapowiada, że będzie obcinał ludzkie głowy a „krew popłynie i wsiąknie w ziemię, wsiąknie w piasek, który zrobi się czerwony jak zachodzące słońce”. Jest też przybyła z dalekiej wioski w Algierii rodzina Belabich z dobytkiem życia zapakowanym w worki na śmieci i reklamówki. Krótko mówiąc: do Grobowca trafiają ludzie z całego świata. Mają rozmaite dokumenty: rosyjskie, amerykańskie, polskie, francuskie… Nie sposób stwierdzić, ile z ich relacji na swój temat ma cokolwiek wspólnego z rzeczywistością. „Każda ze schroniskowych opowieści mogła być łgarstwem lub prawdą” – czytamy.

Część przybyłych jest przekonana, że konieczność korzystania z Grobowca i jemu podobnych miejsc to tylko czasowa porażka, że jeszcze wszystko przed nimi, że wystarczy nosić czyste ubrania, golić się i myć, aby uchronić się od piętna bezdomności, a lepsza przyszłość znajduje się tuż na wyciągnięcie ręki. „Jak oni wszyscy strasznie walczyli o to, żeby ich nie pomylić ze skazańcami!” – pisze Gren. Gapriszwili, Gruzin, opowiada, że przyleciał z Aten, aby w Paryżu sprzedać odziedziczonych po dziadku dziesięć tomów zawierających zdjęcia fasad i wnętrz budynków. We Francji miał otrzymać lepszą cenę niż w Grecji. Odwiedza łaźnie, bezpłatnych fryzjerów, dba o wygląd. Podczas posiłków pilnuje, by nie usiąść z innymi bezdomnymi. O wizerunek dba też Youmi, który twierdzi, że był paryskim kardiochirurgiem i za przywieziony z Afryki diament kupił mieszkanie w XVI dzielnicy. Z kolei Salomon, pastor z Sudanu, miał przybyć prosto z audiencji u papieża w Rzymie. „Gardził ludźmi, którzy nie dbali o wygląd. To przedsionek piekła, upominał ich”. Niestety, na paryskim bruku bardzo łatwo trafić do owego przedsionka.

Wiernym towarzyszem odwiedzających Grobowiec – pomagającym pielęgnować złudzenia lub pamięć o utraconym Wczoraj – staje się alkohol. Do Grobowca przychodzi się nie wiadomo skąd, z Grobowca szybko się odchodzi. Część noclegowiczów wraca, część trafia zupełnie gdzie indziej. Uczuciem, które towarzyszy przeważającej części z nich jest samotność. Henri Parisot marzy o własnym mieszkaniu: planuje, jak je umebluje, jakie dobierze kolory. Własna kawalerka wydaje mu się darem od losu, jednak mężczyzna i tak po miesiącu puka do drzwi do noclegowni. „Wszystko tylko nie to (…) samotność to śmierć. Tu (…) jest życie” – mówi po przybyciu do Grobowca.

Roman Gren, Polak, który w 1981 roku wyemigrował do Francji, faktycznie przez cztery lata pracował w paryskiej noclegowni dla bezdomnych. Wydane nakładem Czarnego Schronisko świadczy o tym, że jest bardzo dobrym obserwatorem. Potrafi układać strzępki osobistych ludzkich historii w intrygującą mozaikę przedstawiającą Paryż kloszardów: Paryż nocnych wycieczek metrem; opowiadania niezwykłych historii i picia taniego alkoholu w plenerze. Zaprezentowany przez niego świat przytłacza, ale i urzeka – w tej prozie nie sposób nie odczuć sympatii i życzliwości kierowanej ku przestawianym postaciom. Niejako mimochodem, nie wprost, Gren pokazuje, że obok samotności i złudzeń istnieje też nadzieja – kloszardom i kloszardkom przydarza się i miłość. Niektórzy odchodzą z Grobowca, by już nigdy nie wrócić.

Bohaterowie książki Grena to nie plejada dziwolągów, to zwyczajni ludzie, którym coś w życiu nie wyszło. Warto odwiedzić Schronisko i przez kilka chwil potowarzyszyć paryskim esdeefom i esdeefkom (fr. sans domicile fixe, tj. ‘bez stałego miejsca zamieszkania’).

Tekst publikowany w serwisie Literatki.

Tytuł: Schronisko

Autor: Roman Gren

Wydawnictwo: Wydawnictwo Czarne

ISBN: 978-83-7536-243-5

Rok wydania: 2011

Liczba stron: 152

Pamiętniki mojego pobytu na Xiężycu

Chatka nad przepaścią

Pamiętniki mojego pobytu na Xiężycu

2011-12-20T22:57:00.007+01:00

Do Wydawców Tygodnika Wandy

spod Sz… dnia 25. kwietnia 1820 r.

Dnia 5. tego miesiąca, opuszczając Warszawę, o której tyle mnie razem nieszczęść sprowadziło, bo musiałem leczyć się, pieniąc, i prośby do rządu podawać; przed samym wsiadaniem poszedłem po interesie do jednego z moich przyjaciół, powracając od niego, znajduję na ulicy szpargał z kilku arkuszy złożony. Podejmuję go, przerzucam, nie widzę ni początku, ni końca, a nawet we środku było wiele kart powydzieranych! Przeczytawszy parę wierszy, rozumiałem, że to są francuskie uwagi nad obyczajami i zwyczajami polskimi. Włożyłem je zatem za pazuchę; usiadłem do bryczki i pojechałem. Myślałem sobie, ciesząc się, przecież pustelnik usłuchał mojej rady, już nie posyła pism swoich do gazety, lecz je za okno wyrzuca. Staruszek uparty, zrzędny, chciał świat poprawić, i narobił sobie nieprzyjaciół. Osobliwszy z niego oryginał, a przecież nie oryginalny.

Myśli te moje przerwał woźnica, wjeżdżając do karczmy.

— Gdzie to jedziesz, alboż to tak wiele ujechaliśmy?

— Nie, z przeproszeniem pana, ale już dawno jak konie do bryczki założone. Pan zawsze najwięcej uzbierasz interesów przy wsiadaniu, a koniom i ludziom czekać na siebie każesz; oprócz tego tak długo trzymano nas po prawej i lewej stronie przy rogatkach, gdzie chciano koniecznie dowiedzieć się, czy pan hrabia, czy nie hrabia jesteś, a konie retoryki słuchały.

Poszedłem za jego wolą, wylazłem z bryczki i udałem się do izby: nie było co robić. Usiadłem więc na ławie, dobyłem znaleziony szpargał i czytać z nudów począłem. Ależ jakiem było moje zadziwienie, gdy postrzegłem, że w mniemaniu i nadziei zawiodłem się, bo to nie był Pustelnik z krakowskiego przedmieścia, ale wcale co innego. Karty były zapisane czysto i czytelnie, każdą otaczała obwódka, nad którą napis następujący: Pamiętniki mojego pobytu na Xiężycu.

Domyślałem się, że to jest tytuł rękopisu. Zdjęty ciekawością najpierwsze uczyniłem sobie pytanie, jakimi sposobem autor mógł dostać się do Xiężyca. Wiedziałem dawniej, że jeden jakiś fizyk puścił się tam balonem ze swoim Gawłem, może to po nim te pamiętniki zostały.

Z rzeczy pokazuje się, że to jest dzieło dzisiejszego wieku, a nawet lat ostatnich dochodzące; że autor, a do tego warszawianin; zna bowiem dobrze tę stolicę, i najwięcej o niej i o całym królestwie pisze. Jedynym jego upodobaniem było, jak się później WPanowie dowiecie, włazić do ogromnego teleskopu, który się znajduje na Xiężycu, i z niego patrzyć na scenę polską.

Opisuje autor wszystko, co widział na Xiężycu, uważa go pod różnymi względami, jako to: fizycznym, moralnym, politycznym, estetycznym itd. Powiada nam, jakie tam są zwyczaje i obyczaje ludów, ich prawodawstwo, przemysł i oświata. Jaka administracja, sądownictwo, sejmy, sejmiki. Pisze o uniwersytetach, założeniach publicznych; o teatrach, klasztorach, księgarniach, bibliotekach, pismach periodycznych, nawet o modach, ubiorach i o censurze; jednam słowem traktuje o wszystkim, co mu przychodzi do myśli, De omnibus rebus et quibusdam aliis. Posyłam więc ten szpargał WPanom, umieśćcie w piśmie waszym całego lub tylko wyjątki. Sądzę, iż godnym jest dojścia wiadomości publicznej, choćby dlatego, że bardzo małe o Xiężycu dotychczas posiadamy wiadomości.

Pamiętniki mojego pobytu na Xiężycu

Ich język nie jest tak trudny, jak sobie z początku wystawiłem: co do wolności ma wiele podobieństwa z polskim i łacińskim…

Nauczywszy się dobrze krajowej mowy, mogłem już korzystać z nauk po tutejszych dawanych uniwersytetach, i z pożytkiem uczęszczać na uczone posiedzenia; mogłem odwiedzać biblioteki, i czytać książki, których nikomu nie wzbraniano. Najwięcej zaś mnie cieszyło, że mogłem już dokładnie rozumieć mojego przyjaciela Chamos, z którym cały mój czas pędziłem. Był to człowiek biegły w wszelkim rodzaju nauk. Przyznał się, że początkowo sam interes go do mnie sprowadził; dowiedziawszy się bowiem, że pochodzę z Ziemi, chciał korzystać z mojej znajomości. Żałowałem niezmiernie, że nie posiadałem gruntownie wiadomości, które w młodzieńczym nabywałem wieku, byłbym albowiem użyteczniejszym mojemu przyjacielowi i zobowiązałbym go więcej dla siebie.

— O młodzieży! — zawołałem z uniesieniem — gdybyś umiała wchodzić w moje położenie, i przejęła się tym przekonaniem, które mnie teraz napełnia. Jakbyś podwoiła twoją usilność w oświecaniu się, jakbyś pożytecznie trawiła ten czas, który na twoje doskonalenie się natura przeznaczyła. Nie darmo ona tak wielki zostawiła przedział między rodzeniem się a dojrzałością człowieka, toż samo, że nasza młodość tak jest długa, dowodzi wyższego naszego przeznaczenia. Przypatrz się tym rzekom, które płyną do morza, bieg ich przy ujściu jest powolny, a przy źródle nadzwyczajnie chyży: toż samo dzieje się i z władzami naszego umysłu: w młodości tylko z ich doskonaleniem prędko postępować można; dalej tępieje w nas pamięć, stygnie wyobraźnia: wprawdzie powiększa się niekiedy chęć nabywania rozumu, ale zmniejszają się siły i środki po temu…. [Parę kartek w tym miejscu wydarto].

Ucieszyłem się niezmiernie, że dostałem się na tę półkulę, z której poziomu nasza Ziemia nigdy nie ustępuje, zdawało się mi bowiem, że nie zupełnie byłem od mej ojczyzny oddzielony. Powiadał mi Chamos, że jego antypody nie znają tego dobrodziejstwa, i dlatego kraje z tamtej strony Xiężyca leżące nie są tak ludne, jak te co do ziemi są obrócone. Ziemia nasza tym jest zupełnie dla Xiężyca, czem Xiężyc dla Ziemi, z tą tylko różnicą, że mieszkańcy tutejsi mają nad sobą tę jasną tarczę przeszło trzynaście razy większą od naszej, i dlatego noce są u nich zupełnie widne, niebo na Xiężycu jest ciągle wypogodzone, żadnej chmury nigdy nie widać, nie są tu znane grzmoty, pioruny i gwałtowne powietrza wzburzenia, miejsce deszczów obfite rosy zastępują. Dnie i noce są tu bardzo długie, blisko piętnaście razy dłuższe od naszych, to jest nie widać tu słońca prawie przez dni piętnaście, i przez taki czas potem taż; gwiazda ciągle ogrzewa i oświeca. Przyznam się, rzekłem razu jednego do mego przyjaciela, że mi się nie bardzo podobało te rozrządzenie natury, i lituję się nad stanem waszych antypodów, którzy po piętnaście dni ciągle jak krety w ciemności ponurzeni zostawać muszą. Nie stosuję ja tego do klasy bogatszej, której żadne niewygody nie czepiają się, i na którą tysiące rąk obcych pracuje; która acz po większej części rozpustna i nieczynną, potrafi jednaj sobie z nocy dzień zrobić, albo gdy się podoba, przepędzić większą połowę życia w uśpieniu na kształt borsuków i niedźwiedzi; ale co tu pocznie klasa uboga, która sama dla siebie na chleb zarabiać musi, i niema innego sposobu utrzymania się jak ręczną pracę; jak tu sobie poradni biedny wyrobnik?

— Przestań na próżno deklamować — odpowiedział Chamos. — Przyszedłeś do Xiężyca z wyobrażeniami, które nabyłeś na Ziemi (mówiłem ci to już nieraz), i z nich chcesz o nas sądzić. Że ci się nie pomieści w głowie dobry porządek rzeczy; nie idzie zatem, że u nas tak być koniecznie powinno, jak się tobie zdaje. Wprawdzie nie mamy długiego świtu i mroku dla rzadkości atmosfery, i dlatego dzień ani się poczyna bardzo wcześnie przed wschodem słońca, ani też zbyt wiele przedłuża się po zachodzie: ale dla tego samego, że powietrze jest rzadkie, i niego zawsze przezroczyste, gwiazdy i planety żywym jaśnieją światłem, co znacznie czyni nocy widnymi.

Nadto staramy się wszędy sztuką dopomóc naturze, i przemysłem trudności napotykane przezwyciężać. Widziałeś nasze latarnie, te zapewne tak są dobre jak wasze warszawskie: przydaj jeszcze, że u nas wszystkie ulice należycie są oświecone. U was tam tylko rzęsiste jaśnieje światło gdzie uwijają się karety i konie, a w niektórych ulicach, gdzie ludzie piechotą chodzą, tam wy nie dbacie o ich oświecenie. Kto by rozumiał, że wy więcej macie troskliwości i poważania dla zwierząt, aniżeli dla ludzi. — Umilkłem, bo i cóż przeciwko prawdzie powiedzieć można?

Nie widząc długo mojego przyjaciela, począłem obawiać się o jego zdrowie, pisałem razy kilka do niego przez małą pocztę, ale gdy żadnej odpowiedzi nie odebrałem; poszedłem do jego stancji, lecz drzwi znalazłem zamknięte. Pytam się gospodarza domu, gdzie by się jego lokator znajdywał: odpowiedział mi, że na wieś wyjechał. Obeszło mnie niemało, że nic o tym nie wiedziałem: tyle zaś byłem do niego przywiązany, że najmniejsza obojętność lub zapomnienie z jego strony nabawiały mnie strachu. Człowiek rzekłem do siebie ustawicznie odmienia się pod względem fizycznym. Odmiany jego w bliskich periodach czasu nie są dla oka naszego wyraźne. Człowiek dzisiejszy nie wiele się różni od wczorajszego, ale porównajmy go z sobą w periodach cokolwiek oddalonych, co za wielka różnica!

Przypatrz się panu Gasprowi, który przedtem grał rolę liberalisty, republikanina, należał zawsze do strony opozycyjnej; więcej powiem, nieugięta jego dusza gardziła błyskotkami, nie dała się uwieść pochlebstwu, obłudzie i kruszcowi, a co dziś za odmianę w nim widzisz. Już to nie ten sam człowiek, zgasłą w nim ostatnia iskierka przywiązania do dobra ogółu; niezrównana jego wymowa, z którą tak dzielnie stawał w obronie praw i godności człowieka, popiera dziś sprawę tych, którzy szamotają się z sobą o przywileje, bronią z zapałem wszelkich nadużyć i gwałtów, którzy lękając się najmniejszego oporu ze strony uciśnionej, wydzierają im wolność myślenia, wkładają pęta na umysł i zatykają usta nieszczęśliwym, by ich narzekania przynajmniej nie odbiły się o niebiosa. Czytaj mowy pana Pawła, które teraz przy obchodach uroczystych zwykł miewać, i porównaj je z dawniejszymi; tam się przekonasz, że nie tylko toż samo kadzidło nowym co i dawnym pali bożyszczom, ale nadto gani i potępia wymownie to dzisiaj, co dawniej pod niebiosa wynosił.

Nie ma nic trwałego pod słońcem: możnasz się dziwić, że i miłość pomiędzy płcią oboją chociaż na wieki zaprzysiężona, tak prędko stygnie i znika. Owszem, gdy ten jest konieczny porządek w przyrodzeniu, mająż prawo mężczyźni narzekać na niestałość kobiet, mogąż ostatnie wymagać trwałego do siebie przywiązania od pierwszych? tem bardziej gdy się nie starają w porze pomyślnej o rozwinięcie w sobie wszelkich sił i przymiotów, które po między ludźmi takowe związki ustalają.

Ponurzony w tych myślach, tym więcej przeląkłem się, gdy powziąłem wiadomość, że Chamos od dni kilku powrócił do miasta, nic mi o sobie nie donosząc. Pobiegłem do niego, otwieram drzwi, stawiam z nieśmiałością kroki, chciałbym wprzód zgłębić jego myśli, wpatruję się w wyraz jego twarzy, łzy mimowolnie wydobyły się z mych oczu, on to postrzegłszy, bieży naprzeciwko mnie i wyciąga ręce, i przyjmuje w swoje uściśnienia. Napominam, o wszystkim zaledwo śmiem uskarżać,się. Ale on mnie przeniknął i zrozumiał co mu powiedzieć, chciałem.

— Czemuż — rzecze — tak jesteś wzruszony?

— Niewdzięczny Chamos, możesz takie czynić zapytanie? Chyba że nie wierzysz zupełnie w moc tego uczucia, które związek towarzyski stworzył, które jest chwałą człowieka, a któremu skromną nazwisko przyjaźni nadano. Powiadałeś mi, że wasza historia liczy wielu Orestesów i Piladesów, a ty zdajesz się do rzędu niedowiarków należeć. Istota nieznajoma która mnie ożywia, pragnęła zawsze połączyć się z drugą węzłem nierozerwanym. Zaklinam cię przyjacielu, nie rozłączajmy się odtąd nigdy, słodsze są przyjemności, gdy się je wspólnie z ukochaną duszą kosztują; a gdy los, który na obu tych planetach, cichych przeciwko szczęściu ludzkiemu, spisków knować nie przestaje, obciąży nas troskami; przyjaźń zniweczy ich natrętność.

Chciałem mówić dalej, ale te wyrazy, które z najżywszym uniesieniem wyrzekłem, rozczuliły mego przyjaciela. Uścisnął mnie serdecznie, poprzysiągł wieczną przyjaźń, przyznał się, że w podobnej względem mnie zostawał obawie, że nie był dotąd pewny, czyli on jest mi tyle miły, ile ja jemu.

Dla przekonania się więc o twojej przyjaźni i chciałem widzieć, jak oddalenie moje znieść potrafisz. Nadto niegodziwa namiętność śledzenia czyich kroków bardzo wygórowała w tej stolicy: postrzegałem, że jesteśmy w obserwacji, bo rozumieją, że ja się umawiam z Ziemią względem sprawienia rewolucji na Xiężycu. Ty się śmiejesz, ale czegóż nie jest zdolną wyobraźnia, którą nieufność i lękliwość podsyca. To że od niejakiego czasu prawie nigdy ciebie nie odstępowałem, w mniemaniu drugich wcale przeciwne wznieciło podejrzenie. Ty sam powiadałeś mi, że przed dwoma tygodniami, jakiś nieznajomy spotkawszy ciebie na ulicy, ostrzegał tonem przyjacielskim, abyś miał się względem mnie na ostrożności, dodając, że ja mogę być nasadzony na ciebie od policji. Czy uwierzysz, że to podejrzenie dzielą i inni współobywatele? Tak przynajmniej w części mniemać mi wypada. W kilka bowiem dni potem, gdyśmy przechodzili przez most, a dla natłoku ludzi i powozów, musieliśmy jeden za drugim postępować, ktoś z przechodzących pokazując na nas rzekł po cichu do swojego towarzysza: patrz oto podejrzany rządowi człowiek, a za nim policjant.

Rozśmiałem się, nie powiedziawszy ci o tym ani słowa: ale odtąd począłem się lękać, aby ten powtarzany odgłos nie uczynił jakiej w twoim sercu wątpliwości; chciałem więc doświadczyć ciebie, i dla tego na dni kilka oddaliłem się z miasta bez twojej wiedzy.

[Dalszy ciąg w następującym numerze]*.

źródło: „Wanda. Tygodnik Polskim Płci Pięknej i Literaturze Poświęcony”, 1820 r., t. 1, s. 180.

*Jak tylko będę mieć chwilę, to poszukam ciągu dalszego owej fascynującej historii, powinna być gdzieś dostępna w sieci. A jak znajdę, to zamieszczę.

Dopisek z 25.12.2011 r. Niestety, nie udało mi się zlokalizować ciągu dalszego Pamiętników mojego pobytu na Xiężycu. Na wszelki wypadek zamieszczam link (Ebuw.uw.edu.pl). Interesujący mnie tekst powinien znajdować się w numerze z roku 1820, tak przynajmniej wynika z informacji z Zaczarowanej gry Antoniego Smuszkiewicza, ale nie wykluczam, że gdzieś zakradł się błąd. Na stronach e-biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego są także dostępne numery pisma z roku 1821 i 1822.

Philip K. Dick z Gutenberga wyłuskany

Chatka nad przepaścią

2011-12-18T18:07:00.006+01:00

„Wszystko, co nastąpiło później, wystawało już, jak Chaplinowska chatka nad przepaścią, jednym bokiem poza granicę trójwymiarowej rzeczywistości.

Czarne, ociekające mrokiem ściany. Prawidłowy sześcian stęchłego powietrza, które można krajać nożem jak gigantyczną kostkę magicznego bulionu Maggi. I w głębokiej, zakratowanej studni okna litr skondensowanego nieba”.

Bruno Jasieński, Palę Paryż (1928)

reż. Charles Chaplin, The Gold Rush (1925)

Intertekstualizm im starszy, tym smaczniejszy.

Philip K. Dick z Gutenberga wyłuskany

Jerzy Żuławski: Stara Ziemia (fragment)

Philip K. Dick z Gutenberga wyłuskany

2011-12-14T19:50:00.011+01:00

ilustracja opowiadania pt. Gun

Część opowiadań publikowanych w czasopismach w latach 50. przez Philipa K. Dicka należy już do domeny publicznej w Stanach Zjednoczonych. Kilkanaście tekstów można znaleźć na stronach niejednokrotnie już polecanego przeze mnie Projektu Gutenberg.

Aby informacja o tym nie zatonęła razem z dziesiątkami rozmaitych linków w czeluściach Facebooka, postanowiłam zamieścić odnośniki również na blogu. Może też łatwiej będzie się na nie natknąć komuś zainteresowanemu twórczością Dicka tutaj, choćby przez przypadek, niż bezpośrednio na stronach PG.

Crystal Crypt

Gun

Beyond Lies the Wub

Skull

Beyond the Door

Second Variety

Defenders

Variable Man

Mr. Spaceship

Eyes Have It

Piper in the Woods

Dopisek z 27.12.2011 r. Na stronach PG są dostępne jeszcze dwa opowiadania Kurta Vonneguta, więc aby nie tworzyć nowego posta, doklejam linki tutaj.

The Big Trip Up Yonder

2 B R 0 2 B

V jak vendetta jest wszędzie

Jerzy Żuławski: Stara Ziemia (fragment)

Jerzy Żuławski: Stara Ziemia (fragment)

2011-12-12T18:01:00.002+01:00

— Ten świat, ten świat dookoła — czyż ma się dalej toczyć taką drogą, jaką dotąd się toczy?

Starzec oparł dłoń na ramieniu Jacka.

— Twój wynalazek na właściwe tory go nie sprowadzi.

— Gdyby władzę mieli najlepsi…

— Chcesz władzy?

— Nie wiem, czy umiałbym władzę wykonywać. Żal mi świata mojego, w którym żyję codziennie. Ale…

— Co?

— Zdaje mi się, że dobrowolnie a niedołężnie poza życiem zostaję i wstydzę się tego czasem.

Lord Tedwen milczał przez parę chwil. Oczy jego, szeroko rozwarte, zdawały się błądzić gdzieś po latach minionych, co ze wspomnień żywo przed nim wstawały… Otrząsnął się wreszcie i zwrócił ku Jackowi.

— Cóż można zrobić dla tego życia, dla współżycia ludzi raczej? Wiesz o tym, że miałem ja władzę, jak może nikt inny…

— Tak.

— I porzuciłem ją. Czy wiesz dlaczego?

— Nie dawała ci, mistrzu, zadowolenia; wolałeś pracę ducha swojego…

Mędrzec potrząsnął głową z wolna, ale stanowczo.

— Nie. To nie o to idzie. Przekonałem się jeno, że dla ustroju społecznego nic zrobić nie można. Społeczeństwo nie jest wytworem rozumnym i dlatego doskonałe nigdy nie będzie. Wszelka utopia — od najstarszych Platońskich począwszy, przez ciąg wieków aż po dni dzisiejsze, utopią na zawsze pozostanie: dopóki się roi po książkach, buduje się gmach z kart, nie dbając o prawo ciężkości, ale z chwilą gdy się rękę do dzieła przyłoży, widzi się nowe zło, które na miejscu dawnego, usuniętego powstaje. Współżycie ludzi doskonałe, ustrój idealny to problemy z natury swej nie dające się rozwiązać. Zgoda jest pojęciem sztucznym, wyrozumowanym; w przyrodzie, wszechświecie i ludzkiej społeczności istnieje tylko walka i przemijająca, pozorna równowaga prących na siebie sił przeciwnych. Sprawiedliwość jest postulatem uwodzącym i niezmiernie popularnym, gdyż właściwie z ludzkiego stanowiska nic rzeczywistego nie oznacza i każdy może ją sobie inaczej rozumieć. I słusznie: gdyż właściwie dla każdego powinna by być inna sprawiedliwość, a tymczasem społeczeństwo jest jedno lub chce być jednym przynajmniej. W końcu to obojętne, czy włada lud czy tyran, mędrcy wybrani czy szalona zgraja krzykaczy: zawsze ktoś jest uciśniony, zawsze komuś jest źle, zawsze jakaś krzywda się dzieje.

Ktoś zawsze musi cierpieć. W jednym wypadku większość cierpi, w innym nieliczni, ale może najlepsi, a zresztą chociażby jeden tylko cierpiał — pokrzywdzony, ten właśnie, któremu kazano być „równym”, gdy on się przypadkiem na samowładcę urodził. Któż oceni, kiedy większa krzywda się dzieje i kto wymierzy prawo, jakie człowiek każdy na świat ten ze sobą przynosi? Oddanie słuszności jednej zasadzie jest pogwałceniem drugiej, nie mniej „sprawiedliwej”, i tak zawsze — bez końca.

Zamilkł na chwilę i przesunął dłonią po wysokim, zmarszczkami pooranym czole.

— Nie znaczy to — podjął znów, wzrok na milczącego Jacka zwracając — abym sądził, że nie trzeba się starać o poprawienie istniejących każdego czasu stosunków. Ale robić to mogą — nawet muszą — ludzie mający złudzenia, to jest wierzący, że to, co zrobią, będzie lepsze od tamtego, co było. Takich nigdy nie braknie — leży to już w ludzkiej naturze.

— Ty sam tak myślałeś, mistrzu — wtrącił Jacek. Tedwen skinął głową.

— Ja sam tak myślałem, z górą pół wieku temu, kiedy młody byłem jeszcze… A później, straciwszy tę wiarę, myślałem znowu, że kiedy nie można wszystkich zadowolić i idealnych, „sprawiedliwych” stworzyć stosunków, to niechże przynajmniej będzie wiele, jak najwięcej dobra do podziału… Wiesz, że przez szereg lat uszczęśliwiałem ludzkość wynalazkami, ażem się w końcu przekonał, że i to jest nic… Hawel hawolim, omar kóheleth, hawel hawolim, hakol hawel… „Marność marności, powiedział kaznodzieja, marność marności, wszystko marność!”. I to nie jest droga właściwa. Z wynalazków, z odkryć, dobrodziejstw, ułatwień, korzystają przede wszystkim ci, co i tak są syci, a najmniej warci w społeczności: większość olbrzymia, gnuśna i bezmyślna. Wynalazki wzmagają tylko te „zalety” tłumu…

— Więc sądzisz, panie, że robić ich nie potrzeba, nie warto?

— Czyż przeto mniej by się pojawiały, gdybym powiedział, że nie potrzeba ich robić albo nie warto? Zawsze będą ludzie, których myśl z przyrodą się zmaga i zaprzęga ją do służby człekowi. Są oni pożyteczni — a nadto: są ludźmi jedynymi. Pomyślałem, że o nich chodzi przede wszystkim, a nawet może jedynie, o tych, co są mózgiem i duszą ludzkiej społeczności. Stary już byłem, kiedym się jął zawodu nauczycielskiego. Chciałem, aby jak najwięcej prawdziwych, myślących ludzi było na świecie.

Znasz mnie z tych czasów; i tyś słuchał mych słów, synu ukochany.

— Błogosławimy cię wszyscy, nauczycielu.

— Niesłusznie. Jeszcze raz przytoczyć muszę kaznodzieję: „Kto wiedzę mnoży, przyczynia boleści”. Patrzę na was, ludzkości kwiat i światłość Ziemi, i widzę was dumnych, ale smutnych, wplątanych w kołowrót świeckich wypadków, wysilających ducha na tak zwany pożytek tłumu, przepaścią od was oddzielonego. Moja to wina, że tę przepaść widzicie i czujecie, moja wina, że jesteście smutni i osamotnieni, moja wina, że myśl wasza znużona przelatuje nad pustką ostateczną, nie mogąc znaleźć odpocznienia, jak orzeł na szerokich skrzydłach nad wodami oceanu zbłąkany…

A cóżem ja wam dał w zamian? Jaką prawdę niewątpliwą? jaką wiedzę? jaką moc? Zaiste, że zbyt mało wiem ja sam, abym mógł być nauczycielem… Wszystko, co wam mówiłem o wszechświecie i bycie, było tylko rozszarpywaniem rzeczywistości, jaką oczy wasze znają, a niestety — niestety! — na żadne: dlaczego? nie umiałem wam dać dostatecznej odpowiedzi.

Dlatego to właśnie pewnego dnia zamknąłem się przed swymi uczniami, pragnąc znaleźć wpierw mądrość dla siebie, w tych dniach ostatnich, które mi jeszcze do żywobycia zostały… dzisiaj — niewiele mi już do stu lat nie dostaje: od dwudziestu blisko pracuję w samotności i skupieniu.

— I co nam masz do powiedzenia dzisiaj, nauczycielu? — zapytał Jacek.

Zdawało się, że lord Tedwen nie słyszy pytania. Wsparł czoło wysokie na dłoni i patrząc przez okno na szerokie, rozkołysane letnim wiatrem morze, mówił zwolna, głosem, rozpływającym się niemal w szepcie:

— Trud życia jest już poza mną i wysiłek wszelki, jaki myśl ludzka zdolna była ponieść. Wychodziłem na szczyty najwyższe, kędy już oku ginie oddalony świat, i pustka jest naokoło, i zaś zstępowałem w głębokości takie, kędy już znowu pustka jest jeno. Nie uląkłem się żadnego pomyślenia i żadnej istności nie uważałem za nietykalną, badając ją owszem aż do ostatnich korzeni, rozrywając na włókna najpierwsze…

— I co nam powiadasz dziś, nauczycielu? — powtórzył Jacek, nalegając.

Starzec zwrócił nań oczy szeroko rozwarte, spokojne.

— Nic.

— Jak to: nic?

— Wszystko, com odkrył, jest tylko patrzeniem na znany nam świat z bliska, z wnętrza kropli wody, z wnętrza atomu albo drgającej cząstki elektronu, lub z takiej odległości, gdzie giną szczegóły i różnice, a byt w jedno równomierne morze się zlewa. Nie wyszedłem nigdzie poza doświadczenie, nie odpowiedziałem sobie na żadne: dlaczego? — i przeto nie mam wam i dzisiaj nic do powiedzenia.

skróty UD, całość : PBI

V jak vendetta jest wszędzie

Cień Małego Brata i szczypta Lincolna

V jak vendetta jest wszędzie

2011-12-10T10:14:00.006+01:00

V jak vendetta jest wszędzie. W towarzystwie Jacka Sparrowa,

w odbiciu kryształowego żyrandola w operze, tej operze od upiora,

w wysiłkach dzielnej Mulan i spojrzeniu disneyowskiej Bestii,

wśród przyjaciół i nieprzyjaciół Króla Lwa

i gdzieś dawno, dawno temu w odległej galaktyce…

Wystarczy tylko dobrze się wsłuchać.

Nielegalny

Cień Małego Brata i szczypta Lincolna

2011-12-07T18:37:00.005+01:00

Przeszło pół roku temu czytałam i recenzowałam powieść Cory’ego Doctorowa pt. Mały Brat. Trochę się autorowi wówczas ode mnie dostało — między innymi wykpiłam pomysł aresztowania i więzienia bez wyroku sądowego grupy amerykańskich nastolatków oskarżanych o terroryzm. Przy całej mojej fascynacji złymi światami wydało mi się to jednak mocno naciągane.

Cóż, okazuje się, że chyba z wyobraźnią u mnie dość kiepsko, bowiem pomysł ten właśnie wychodzi z ram wyznaczanych fabułą sensacyjno-dystopijnej powieści dla młodzieży i dość raźno sadowi się w obrębie naszej rzeczywistości. Kongres USA jest w trakcie przygotowania ustawy o obronie narodowej, na podstawie której armia USA bez wyroku sądowego będzie mogła aresztować amerykańskich obywateli podejrzewanych o terroryzm i więzić ich praktycznie bez ograniczeń czasowych*.

W 1925 r. Tomasz Kozak wydał trzydziestokilkustronicową broszurkę stanowiącą cukierkową hagiografię (bo i jaka, jeśli nie cukierkowa, hagiografia być może?) Abrahama Lincolna. Autor nadał jej dość przydługi tytuł: Abraham Lincoln (12.II.1809 – 15.IV.1865): syn biednego osadnika, samouk, 16-ty Prezydent Stanów Zjednoczonych Północnej Ameryki, który oswobodzi niewolników i przebaczy pokonanym.

Zakończył ją dość patetycznie. I nad wyraz optymistycznie:

Kimkolwiek był ów Tomasz Kozak, jedno wydaje się pewne — nie prorokiem.

źródło: M. Zawadzki, Amerykańscy terroryści poza prawem

Nielegalny

Bardzo ładna bajeczka